રાજકોટના રેસકોર્સ વિસ્તારની એ જૂની સોસાયટી હવે શહેરની નવી ચમક સામે થોડી ઝાંખી પડી ગઈ હતી, પણ એની ગલીઓમાં હજુ પણ જૂના દિવસોની સુગંધ વસતી હતી. સાંજ પડે એટલે ઓટલાં પર લોકો બેઠા રહે, ચા સાથે રાજકારણથી લઈને ક્રિકેટ સુધીની ચર્ચા ચાલે, બાળકો ગલીઓમાં દોડતા રહે અને દરેક ઘરની બારીમાંથી કોઈને કોઈ ઓળખીતો અવાજ આવે આ સોસાયટીમાં લોકો ફક્ત પડોશી નહોતા, એકબીજાના જીવનનો હિસ્સો હતા.
બી-૭ અને બી-૮ — બાજુબાજુનાં બે ઘર. વચ્ચે માત્ર એક સાંકડી ભીંત, જે પર વરસો પહેલાં ચડાવેલો લીલો રંગ હવે ખસી ગયો હતો. પણ એ ભીંત ક્યારેય બે ઘરો વચ્ચે આવી નહોતી. બન્ને ઘરના દરવાજા જાણે એક જ આંગણામાં ખુલતા હોય એમ લાગતું.
બી-૭માં રહેતા રમેશભાઈ વાણિયા સવારે સાત વાગ્યે જ પોતાની નાની કરિયાણાની દુકાન ખોલી દેતા. દુકાન મોટી નહોતી બે ટીનના ડબ્બા, થોડા દાળ-ચોખા, બિસ્કિટના પેકેટ અને કાઉન્ટર પાછળ જૂનો ચોપડો. પણ એ દુકાનમાં ઈમાનદારીની એવી સુગંધ હતી કે સોસાયટીના લોકો મોટી મોલ છોડી ત્યાંથી જ સામાન લેતા. રમેશભાઈનું જીવન સંઘર્ષભર્યું હતું. પત્ની વર્ષો પહેલાં બીમારીમાં ચાલ્યા ગયા હતા. ત્યારથી એકના એક દીકરા સંદીપને ઉછેરવો, ભણાવવો અને ઘર ચલાવવું બધું એકલાએ કર્યું હતું.
સંદીપ બાળપણથી જ શાંત સ્વભાવનો હતો. ગરીબી એની સાથે જન્મથી હતી, પણ ક્યારેય ફરિયાદ નહોતી. શાળામાં બીજા બાળકો નવા શૂઝ પહેરે ત્યારે એ ઘસાયેલી ચંપલમાં જતો, પણ આંખોમાં હંમેશ ચમક રહેતી. શિક્ષકો કહેતા, “આ છોકરામાં આગ છે.” સંદીપને ભણવું ગમતું. રાત્રે દુકાન બંધ થયા પછી દીવટીના ધીમા અજવાળામાં બેઠો રહે અને પુસ્તકોમાં ખોવાઈ જાય.
બીજી બાજુ બી-૮માં રહેતા દિવ્યેશભાઈ શાસ્ત્રી રાજકોટના જાણીતા કથાકાર હતા. શહેરમાં જ્યાં પણ ભાગવત કે રામકથા હોય, ત્યાં એમનું નામ ગૌરવથી લેવામાં આવે. લોકો એમના શબ્દોમાં ભક્તિ સાંભળતા અને આંખ ભરી દેતા. ઘરમાં સુખ-સગવડ હતી. દીકરી માયા માટે કોઈ કમી નહોતી.
પણ માયા એ ઘરની સુખાકારીથી અલગ હતી. એમાં ક્યારેય ગર્વ ન હતો. સવારે ઉઠીને ઘરની બહાર ઓટલો વાળે, ક્યારેક પડોશીની કાકી માટે શાક લઈ આવે, તો ક્યારેક રમેશભાઈની દુકાન પર ઉભી રહી ગ્રાહકોને સામાન આપતી રહે. એના ચહેરા પર એવી સરળતા હતી કે જેને જોઈને કોઈપણ માણસને શાંતિ થાય.
માયા અને સંદીપ બાળપણથી સાથે ઊછર્યાં હતા. પહેલીવાર શાળાએ ગયાં ત્યારે બન્ને એક જ બૅન્ચ પર બેઠાં. ટિફિનમાં માયા ઘી લગાવેલી રોટલી લાવે અને સંદીપ મમરાં. બન્ને અદલાબદલી કરીને ખાય. જન્માષ્ટમી આવે ત્યારે સોસાયટીમાં દહીંહાંડી ફૂટે, દિવાળીએ ભેળા ફટાકડા ફોડે, અને ઉત્તરાયણમાં આખી બપોર ધાબા પર રહી “કાપ્યું!” ના બૂમો પાડે.
એમનો સંબંધ એવો હતો કે કોઈએ ક્યારેય અલગ નજરથી જોયો જ નહોતો.
એક વખત ચોમાસામાં ભારે વરસાદ પડ્યો. સોસાયટીમાં પાણી ભરાઈ ગયાં. વીજળી પણ નહોતી. લોકો ઘરમાં દીવા સળગાવી બેઠા હતા. માયા ડરી ગઈ હતી. એ રાતે સંદીપ દીવાલ ચડીને બી-૮માં ગયો અને બોલ્યો, “ડરતી નહીં, હું છું ને.” પછી બન્નેએ આખી રાત બારીમાંથી વરસાદ જોયો. કદાચ એ જ પહેલી ક્ષણ હતી જ્યારે બન્નેના મનમાં કંઈક અજાણ્યું ઊગ્યું.
સમય આગળ વધતો ગયો.
કૉલેજ શરૂ થયું. બન્ને સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીમાં એડમિશન લીધું. શહેર હવે મોટું લાગવા લાગ્યું હતું. મિત્રો બદલાયા, વાતાવરણ બદલાયું, પણ બન્નેની વચ્ચેનો સંબંધ નહોતો બદલાયો.
સવારની બસમાં ભેળા જવું, લાઈબ્રેરીમાં સામસામે બેસવું, કૅન્ટીનમાં એક જ ચા બે કપમાં વહેંચીને પીવી આ બધું હવે રોજનું બની ગયું હતું.
એક સાંજે બન્ને રેસકોર્સ ગ્રાઉન્ડની પાળ પર બેઠાં હતાં. સૂરજ ધીમે ધીમે ઢળી રહ્યો હતો. આસપાસ લોકો દોડતા હતાં, બાળકો રમતા હતાં. સંદીપ અચાનક બોલ્યો,
“માયા, તું ક્યારેય બદલાઈ નથી.”
માયા હસીને બોલી, “એટલે?”
“એટલે… દુનિયા આગળ વધે છે, લોકો પૈસા અને દેખાવ પાછળ દોડે છે. પણ તું આજે પણ એ જ છે સાદી, શાંત, બધાના માટે જીવતી.”
માયા થોડું ચૂપ રહી. પછી ધીમેથી બોલી, “સાદગી ગુમાવી દઈએ તો માણસમાં શું બાકી રહે?”
એ શબ્દો સીધા સંદીપના દિલમાં ઊતરી ગયા.
ત્યારથી વાતો વધી ગઈ. હવે ફોન પર કલાકો સુધી વાત થવા લાગી. આજી ડેમની સાંજ, કાલાવડ રોડની ચા, યુનિવર્સિટીના ખાલી કોરિડોર દરેક જગ્યાએ હવે એકબીજાની હાજરી ગૂંથાઈ ગઈ.
સંદીપને સમજાઈ ગયું કે આ ફક્ત મિત્રતા નથી રહી.
એક દિવસ એણે હિંમત કરી.
“માયા…”
“હા?”
“તું મને બહુ ગમે છે.”
માયા થોડા સમય સુધી ચૂપ રહી. પછી હળવેથી હસી.
“પંદર વર્ષ પછી આ કહે છે?”
“ડર લાગતો હતો.”
“મને તો ઘણા સમયથી ખબર હતી.”
એ ક્ષણે દુનિયા ખૂબ સુંદર લાગી હતી.
પણ દરેક પ્રેમકથામાં એક ક્ષણ એવી આવે છે જ્યાં સમાજ પોતાના નિયમો લઈને ઉભો રહી જાય.
જ્યારે ઘરમાં વાત પહોંચી, ત્યારે બધું બદલાઈ ગયું.
રમેશભાઈએ પહેલીવાર સંદીપ પર ગુસ્સો કર્યો. “સંદીપ, આપણે કોણ છીએ એ ભૂલી ગયો? વાણિયાનો દીકરો બ્રાહ્મણ ઘરમાં લગ્ન કરે સમાજ સ્વીકારશે?”
સંદીપ શાંતિથી બોલ્યો, “સમાજ જીવશે મારા માટે કે હું જીવવાનો છું?”
બીજી બાજુ દિવ્યેશભાઈનો ગુસ્સો વધુ ભયંકર હતો. “માયા! તને ખ્યાલ છે હું કોણ છું? લોકો મને ધર્મ શીખવા આવે છે. અને મારી દીકરી વાણિયાના ઘરે જશે?”
માયા એ દિવસ પહેલીવાર પોતાના પિતાની સામે ઊભી રહી. “બાપુ, તમે કથામાં કહો છો કે ઈશ્વર બધામાં છે. તો પછી માણસોમાં ભેદ કેમ?”
દિવ્યેશભાઈ પાસે જવાબ નહોતો.
સોસાયટીમાં ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઈ. લોકો ઓટલાં પર બેઠા બેઠા કાનમાં વાતો કરતા. “આજકાલના છોકરાં-છોકરીઓ હાથમાંથી નીકળી ગયા.” “જ્ઞાતની મર્યાદા હવે કોણ રાખે?”
જે લોકો વર્ષો સુધી બન્નેને સાથે જોઈને ખુશ થતા હતા, એ જ હવે સંબંધ સામે ઊભા હતા.
સંદીપની અંદર તોફાન ચાલતું હતું. પણ એ તૂટ્યો નહીં.
એણે પોતાને ભણવામાં ઝોકી દીધો.
દિવસે દુકાન, રાત્રે અભ્યાસ.
ઘણા વખત ભૂખ્યા સૂઈ ગયો. ફી ભરવા પૈસા ન હોય તો પુસ્તકો લાઈબ્રેરીમાંથી લઈ આવતો. મિત્રો ફરવા જાય, ત્યારે એ રૂમમાં બેઠો રહે.
પણ એક જ વિચાર હતો “મારે કંઈક બનવું છે.”
માયા પણ ડગી નહીં. ઘરમાં વાતચીત બંધ થઈ ગઈ, સગાંઓએ સમજાવવાનું શરૂ કર્યું, પણ એ શાંત રહી.
“પ્રેમ ખોટો નથી,” એ ફક્ત એટલું જ કહેતી.
ત્રણ વર્ષ પસાર થઈ ગયાં.
એક સવાર હતી. રમેશભાઈ દુકાન ખોલી રહ્યા હતા ત્યારે પોસ્ટમેન આવ્યો. “રજિસ્ટર્ડ કવર છે.”
સંદીપે કવર ખોલ્યું. હાથ કંપી રહ્યા હતા.
UPSC Result.
એણે ધીમેથી વાંચ્યું.
“Selected.”
એક ક્ષણ માટે સમય અટકી ગયો.
રમેશભાઈની આંખમાંથી આંસુ વહી ગયા. “મારો દીકરો કલેક્ટર બન્યો…”
સોસાયટીમાં આનંદ ફાટી નીકળ્યો. લોકો મીઠાઈ લઈને આવ્યા. જે લોકો કાલ સુધી “વાણિયાનો છોકરો” કહેતા હતા, એ હવે ગર્વથી બોલતા, “અમારી સોસાયટીનો દીકરો ઓફિસર બન્યો.”
પણ સંદીપ બદલાયો નહીં.
સવારે આજે પણ દુકાન આગળ ઊભો રહે, જૂના મિત્રોને જોઈને હસે, રમેશભાઈ સાથે ચા પીવે.
એ જ દિવસોમાં દિવ્યેશભાઈને અચાનક હાર્ટ એટેક આવ્યો.
ઘરમાં ગભરાટ મચી ગયો.
એ સમયે સૌ પ્રથમ દોડીને કોણ આવ્યું?
સંદીપ.
એણે પોતાની સરકારી ગાડી એક બાજુ મૂકી, દિવ્યેશભાઈને હાથમાં પકડીને હૉસ્પિટલ પહોંચાડ્યા. આખી રાત બહાર બેસી રહ્યો.
ડૉક્ટરે કહ્યું, “થોડું મોડું થયું હોત તો મુશ્કેલી થઈ જાત.”
દિવ્યેશભાઈ બેડ પર પડ્યા હતા. આંખ ખોલી તો સામે સંદીપ બેઠો હતો.
એ ક્ષણે એમના અંદરના બધા ભેદ તૂટી ગયા.
ધીમે ધીમે બોલ્યા, “દીકરા… તું ખરેખર મોટો માણસ છે. ખુરશીથી નહીં… દિલથી.”
સંદીપ ચૂપ રહ્યો.
દિવ્યેશભાઈની આંખ ભીની થઈ ગઈ. “ભૂલ મારી હતી. જ્ઞાત જોઈ… માણસ ન જોયો.”
થોડા મહિનાઓ પછી સોસાયટીમાં શરણાઈ વાગી.
લગ્ન ખૂબ સાદા હતાં.
ન કોઈ ભભકો, ન મોટી લાઈટિંગ.
ફક્ત પોતાના લોકો, પોતાની ગલીઓ અને દિલથી નીકળતી ખુશી.
માયા લાલ સાડીમાં ખૂબ શાંત લાગી રહી હતી. સંદીપ સફેદ કુરતા માં ઉભો હતો.
જયારે માયાએ વિદાય વખતે બી-૮નો દરવાજો છેલ્લીવાર જોયો, ત્યારે એ રડી પડી.
સંદીપે ધીમેથી હાથ પકડ્યો. “ઘર બદલાય છે, સંબંધ નહીં.”
બન્ને બી-૭ અને બી-૮ વચ્ચેની એ જૂની ભીંત પાસે થોડીવાર ઊભા રહ્યાં.
સંદીપ હસીને બોલ્યો, “યાદ છે? અહીંથી આંબા ઉતારતા.”
માયા હસી પડી. “અને કાકી બૂમો પાડતા.”
બન્ને હસ્યા.
એ ભીંત આજે પણ હતી પણ હવે ફક્ત ઈંટોની હતી. મન વચ્ચેની બધી દીવાલો તૂટી ગઈ હતી.
રાજકોટની એ ગલીઓ આજે પણ છે. રેસકોર્સની સાંજો આજે પણ ઢળે છે. ઓટલાં પર આજે પણ લોકો બેઠા રહે છે.
પણ બી-૭ અને બી-૮ની કહાની લોકો આજે પણ યાદ કરે છે કારણ કે એ ફક્ત પ્રેમકથા નહોતી.
એ સાબિતી હતી કે માણસાઈ, જ્ઞાત કરતાં મોટી હોય છે. સાદગી, પ્રતિષ્ઠા કરતાં ઊંચી હોય છે. અને સાચો પ્રેમ લકીરોની બહાર જન્મે છે.
