નવપ્રસ્થની અસ્થાયી શાંતિ હવે તૂટવા લાગી હતી. મુખ્યમંત્રી મહેન્દ્ર સાહુની કુટિલ યોજના ધીમે ધીમે પરિણામ આપવા માંડી હતી. નવપ્રસ્થથી શરૂ થયેલી નફરત અને અફવાઓની આગ હવે આસપાસના અન્ય શહેરોમાં ફેલાવા લાગી હતી. વિરાજપુર, અમરવાટી, કિરણગઢ અને રણવિરનગર આ બધા શહેરોમાં એક જ અગ્નિ સળગી રહ્યો હતો. જે અગ્નિને બુઝાવવાને બદલે મહેન્દ્ર સાહુ પોતે જ હવા આપી રહ્યા હતા.
વિરાજપુરમાં એક નાના વિસ્તારમાં અચાનક ધાર્મિક તનાવ વધી ગયો. કોઈ અજાણ્યા અકાઉન્ટ્સે સોશિયલ મીડિયા પર અફવા ફેલાવી કે “સત્યકામના સમર્થકોએ એક પવિત્ર મસ્જિદની નજીક અપમાનજનક પોસ્ટરો લગાવ્યા છે.” આ અફવાએ માત્ર કલાકોમાં જ આગનું સ્વરૂપ લીધું. લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા. બે જુદા જુદા સમુદાય વચ્ચે તીવ્ર વાદ-વિવાદ થયો. કેટલાક યુવાનોએ પથ્થરમારી શરૂ કરી. પોલીસે “શાંતિ જાળવવા”ના નામે કેટલાક લોકોને પકડ્યા, પરંતુ તેમના પર કોઈ કાર્યવાહી ન થઈ. આ ઘટનાએ આખા વિરાજપુરને તનાવગ્રસ્ત બનાવી દીધું.
અમરવાટીમાં બીજી અફવા વધુ ખતરનાક હતી “આદિત્ય શાહના સમર્થકોએ એક પ્રસિદ્ધ મંદિરમાં અનાચાર કરવાની યોજના ઘડી છે.” આ સમાચારે શહેરના વાતાવરણને વિષાક્ત બનાવી દીધું. લોકો એકબીજા સામે શંકાની નજરે જોવા લાગ્યા. નાના-મોટા સંઘર્ષો થવા માંડ્યા. એક મહિલા સમૂહે રસ્તા પર પ્રતિવાદ કર્યો અને કહ્યું, “આ લોકો અમારા ધર્મને નુકસાન પહોંચાડવા માંગે છે.” આ અફવાઓ ધીમે ધીમે આખા રાજ્યમાં ફેલાતી જતી હતી.
કિરણગઢ અને રણવિરનગરમાં પણ સમાન પેટર્ન અનુસરવામાં આવી. રણવિરનગરમાં એક મોટા મેળામાં અચાનક તનાવ વધી ગયો. કોઈ અજાણ્યા તત્વોએ અફવા ફેલાવી કે “સત્યકામના સમર્થકોએ ધાર્મિક સ્થળોનું અપમાન કર્યું છે.” આ અફવાએ હિંસાનું સ્વરૂપ લીધું. પોલીસે “નિયંત્રણ”માં રાખવાના નામે કેટલાક લોકોને પકડ્યા, પરંતુ તેમના પર કોઈ કાર્યવાહી ન થઈ.
રાજધાનીમાં મુખ્યમંત્રીનું વ્યક્તિત્વ
મુખ્યમંત્રી મહેન્દ્ર સાહુ પોતાના અંગત કાર્યાલયમાં બેઠા હતા. તેમની આંખોમાં એક અજીબ તૃપ્તિ હતી. તેઓ પોતાના જીવનની વાર્તા વિચારી રહ્યા હતા. એક સમયે તેઓ કળસીપુર ગામના એક તેજસ્વી યુવાન હતા. તાલુકા પંચાયતના સભ્ય તરીકે જ્યારે કોઈની સમસ્યા આવતી, ત્યારે તેમની પાસે તેનો ઉપાય તૈયાર જ હોય. લોકો કહેતા, “મહેન્દ્ર આવ્યો છે તો કામ પતી ગયું.” તેમણે લોકોના આંસુઓમાં પોતાનું સુખ શોધ્યું હતું.
પરંતુ સત્તાની સીડી ચડતાં જ તેમની અંદર કંઈક બદલાઈ ગયું. જે માણસ બીજાના ઘાવ પર મલમ લગાવતો હતો, તે જ માણસ આજે બીજાના આંસુઓમાં સુખ શોધવા લાગ્યો હતો. તેમણે ધીમેથી સ્વગત કહ્યું,
“બીજાના આંસુઓમાં સુખ શોધનાર માણસ ક્યારેય સાચો સુખી બની શકતો નથી. સાચી માનવતા તો એમાં છે કે પોતાના દુઃખ વચ્ચે પણ બીજાના ઘાવ પર મલમ લગાવવું.”
પરંતુ તેમના માટે આ માત્ર શબ્દો જ હતા. વાસ્તવમાં તેમનો એક જ મંત્ર હતો લોકોને આપસમાં લડાવો અને રાજ કરો. નફરતનો આનંદ થોડા સમય માટે તાળીઓ અપાવે છે, પણ તેમને ખબર હતી કે પ્રેમ અને સંવેદના જ સમાજને લાંબા સમય સુધી જીવંત રાખે છે. તેમ છતાં તેઓ નફરતના રસ્તે જ આગળ વધી રહ્યા હતા.
એન્કાઉન્ટરની ઘટના
રાજધાનીથી થોડે દૂર વિરાજપુરના એક લઘુમતી વિસ્તારમાં રાત્રે અચાનક “એન્કાઉન્ટર” થયો. પોલીસે દાવો કર્યો કે ત્રણ યુવકો મુખ્યમંત્રી મહેન્દ્ર સાહુની હત્યા કરવાના ઇરાદે આવ્યા હતા. તેમની પાસેથી “હથિયારો” અને “મેપ” મળ્યા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું. સવારે આ સમાચાર તમામ ચેનલો પર ફ્લેશ થયા.
“મુખ્યમંત્રીની હત્યાનું કાવતરું! સત્યકામ અને આદિત્યના સમર્થકો સામે ગંભીર આરોપ!”
લોકોએ આ વાતને મોટા ભાગે સાચી માની લીધી. સોશિયલ મીડિયા પર નફરતની અફવાઓ વાયરલ થવા લાગી. કેટલાકે કહ્યું, “આટલા દિવસથી આંદોલન કરે છે, તેમાં કંઈક તો ખોટું હશે જ.” નફરતની આગ ધીમે ધીમે અન્ય શહેરોમાં પણ પ્રસરી રહી હતી.
બીજા દિવસે અમરવાટીમાં બીજો “એન્કાઉન્ટર” થયો. પોલીસે કહ્યું કે આ લોકો શહેરમાં વિસ્ફોટ કરવાની યોજના ઘડી રહ્યા હતા. આ સમાચારે આખા રાજ્યમાં તનાવ વધારી દીધો.
સત્યકામની વેદના
હોસ્પિટલના રૂમમાં સત્યકામ આ સમાચાર સાંભળીને અત્યંત વ્યથિત થયા. તેમના શરીરની હાલત નાજુક હતી, પરંતુ તેમના મનમાં તોફાન ચાલી રહ્યું હતું. તેમણે આદિત્ય અને અમનને બોલાવ્યા.
“આદિત્ય… જુઓ, બીજાના આંસુઓમાં સુખ શોધનાર માણસ ક્યારેય સાચો સુખી બની શકતો નથી. આ સરકાર આ જ કરી રહી છે. સાચી માનવતા તો એમાં છે કે પોતાના દુઃખ વચ્ચે પણ બીજાના ઘાવ પર મલમ લગાવવું. પરંતુ આજે તેઓ નફરતની આગ ફેલાવી રહ્યા છે.”
તેમણે આંખોમાં આંસુ સાથે આગળ કહ્યું:
“નફરતનો આનંદ થોડા સમય માટે તાળીઓ અપાવે છે, પણ પ્રેમ અને સંવેદના જ સમાજને લાંબા સમય સુધી જીવંત રાખે છે. બીજાનું ઘર સળગે ત્યારે ખુશ થનાર અંતે પોતાનું અસ્તિત્વ પણ ગુમાવી બેસે છે. આ સરકાર આ જ કરી રહી છે.”
આદિત્યે પૂછ્યું, “સાહેબ, તો અમે શું કરીએ?”
સત્યકામે ધીમેથી કહ્યું, “જ્યારે વૃક્ષ કરતાં કૂંપળ પોતાને મોટી સમજવા લાગે, ત્યારે તેનો સુકાઈ જવાનો સમય નજીક હોય છે. આપણો દેશ એ એક વિરાટ વૃક્ષ છે અને સરકાર અને સિસ્ટમ તેની કુંપનો પણ હવે આ સરકાર તેમ સમજે છે કે તે વૃક્ષ બની ગઈ છે. અને આપણે કૂંપળ છીએ. સમાજ કે સંગઠન ત્યારે જ મજબૂત બને છે જ્યારે 'નિયમો અને વ્યવસ્થા' મજબૂત હોય. વ્યક્તિ પૂજા હંમેશા અહંકાર અને સત્તાની ભૂખને જન્મ આપે છે. વ્યક્તિ તો કાલે બદલાઈ જશે, પણ જો મૂલ્યો અને સિદ્ધાંતો મરી પરવારશે, તો આખી સંસ્થા પાયામાંથી હલી જશે.”
તેમણે છેલ્લે કહ્યું, “બદલાવ લાવવો હોય તો વ્યક્તિના ગુલામ નહીં, પણ સાચી વ્યવસ્થાના રક્ષક બનો. નદી ગમે તેટલી પવિત્ર હોય, પણ તે સાગર કરતાં મોટી ન થઈ શકે. એ જ રીતે, કોઈપણ વ્યક્તિ ગમે એટલી પ્રભાવશાળી હોય, તે 'સમાજ કે સિદ્ધાંતો' થી મોટી ન હોઈ શકે. અંધભક્તિ હંમેશા વિનાશ નોતરે છે, જ્યારે સાચી વ્યવસ્થા જ લાંબુ આયુષ્ય આપે છે.”
આદિત્ય અને અમને માથું ધુણાવ્યું. તેઓ જાણતા હતા કે આ લડાઈ હવે વ્યક્તિગત નહોતી, તે આખા રાજ્યની હતી.
નવપ્રસ્થથી શરૂ થયેલી આ આગ હવે આખા રાજ્યને ઘેરી રહી હતી. લોકો વહેંચાઈ રહ્યા હતા. નફરત વધી રહી હતી. અને મહેન્દ્ર સાહુ પોતાના મહેલમાં બેસીને આ બધું જોઈ રહ્યા હતા એક વ્યક્તિ જે એક સમયે લોકોની સમસ્યાઓ હલ કરતો હતો, આજે તે જ લોકો વચ્ચે વિભાજન સર્જી રહ્યો હતો.
પરંતુ ઇતિહાસ સાક્ષી છે નફરત ક્યારેય લાંબો સમય ટકતી નથી. સાચી વ્યવસ્થા અને સત્યની તાકાત છેલ્લે જીતે છે.
