વિભાગ ૧૮: બે લીટીના અતિ ગૂઢ અને અદભુત કૂટપ્રશ્નો (૧૧૬ થી ૧૪૦)
ઉખાણું ૧૧૬:
અંગ વગર આલિંગન આપે, અદ્રશ્ય એની કાય,
જો રોકો તો રૂંધાય જીવન, સ્પર્શે તો હરખાય.
ઉત્તર: પવન / વાયુ 💨
ઉખાણું ૧૧૭:
અન્ન તણો એ પ્રાણ છે, પણ સ્વાદે ભારે ખારું,
જળમાંથી જન્મે સદા, નામ કહો એનું પ્યારું.
ઉત્તર: મીઠું (નમક) 🧂
ઉખાણું ૧૧૮:
કાળી ગુફામાં અજગર બેઠો, રસનો એ ભંડાર,
અક્ષર અનોખા એ વણાવે, જગનો એ આધાર.
ઉત્તર: કલમની શાહી (શાહીનો ખડિયો) ✒️
ઉખાણું ૧૧૯:
આદિ કટો તો સૂરજ બનું, અંત કટો તો કાય,
મધ્ય કટો તો એવું બનું, જે સદા ગગને સોહાય.
ઉત્તર: આકાશ / નભ
ઉખાણું ૧૨૦:
સોય વિના એ સીવતું રહે, પાન-પાનની કાય,
લીલા વનમાં ઘર છે એનું, બોલો શું કહેવાય?
ઉત્તર: દરજીડો (પક્ષી) 🐦
ઉખાણું ૧૨૧:
જન્મે ત્યારે કાળી કન્યા, અગ્નિ અડતા લાલ,
ધૂળ ભેગી થઈ મરી જાય, જુઓ કુદરતનો ખ્યાલ.
ઉત્તર: કોલસો / સળગતો અંગારો 🪵
ઉખાણું ૧૨૨:
પાંખો છે પણ પક્ષી નથી, જળ વિના એ સરતું,
પવન મળે તો દોડતું રહે, આભને આંબવા ફરતું.
ઉત્તર: પતંગ 🪁
ઉખાણું ૧૨૩:
મુખ નથી તોયે મોટેથી ગરજે, જીવ વિનાની કાય,
ધરતી એને ઝીલવા દોડે, વિરહી જન મન મુંઝાય.
ઉત્તર: વાદળ (મેઘ) ☁️
ઉખાણું ૧૨૪:
જીભ વગર એ ન્યાય તોલે, પથ્થર લોખંડની કાય,
રાજા હોય કે રંક હોય, સૌ એની સામે નમી જાય.
ઉત્તર: ત્રાજવું (કાંટો) ⚖️
ઉખાણું ૧૨五:
ચામડી છે પણ લોહી નથી, પાન છે પણ ડાળ નથી,
મૂંગા મુખે જ્ઞાન આપે, એની કોઈ તોલે નથી.
ઉત્તર: પુસ્તક / ગ્રંથ 📚
ઉખાણું ૧૨૬:
બે માથા ને જીભ એક, દરજીના ઘરમાં વાસ,
કાપવાનું એ કામ કરે, અદભુત એનો ઇતિહાસ.
ઉત્તર: કાતર ✂️
ઉખાણું ૧૨૭:
રાત પડે ત્યારે રડતી રહે, અગ્નિ એનો આહાર,
સવાર પડતાં મરી જાય, કોણ એ કળાકાર?
ઉત્તર: મીણબત્તી 🕯️
ઉખાણું ૧૨૮:
ઘસાય તેમ એ સુગંધ આપે, દેવના શિર પર સોહાય,
પથ્થર સાથે ઘસાતા એનું, મૂલ્ય ઘણું વધી જાય.
ઉત્તર: ચંદનનું લાકડું 🪵
ઉખાણું ૧૨૯:
પગ વિના એ દોડતું રહે, યુગ-યુગોથી જાય,
એક વાર જે વીતી ગયું, પાછું કદી ન આય.
ઉત્તર: સમય (કાળ) ⏳
ઉખાણું ૧૩૦:
પાંચ ભાઈઓ ભેગા રહે, પણ વહુ છે એની એક,
રાત-દિવસ એ કામ કરતી, રાખે નવરો ટેક.
ઉત્તર: હથેળી અને આંગળીઓ (લાફો/તાળી) 🖐️
ઉખાણું ૧૩૧:
ઊભો રહે તો ટૂંકો લાગે, બેસે તો એ લાંબો,
ઝેર તણો એ કૂવો છે, જાણે લીલો આંબો.
ઉત્તર: વીંછી 🦂
ઉખાણું ૧૩૨:
સોનાની એ ખાણ નથી, પણ પીળો એનો વાન,
કાપો તો એ લોહી ન કાઢે, સ્વાદમાં એ મહાન.
ઉત્તર: કેરી (આમ્રફળ) 🥭
ઉખાણું ૧૩૩:
એક કૂવામાં બે જ રંગનું પાણી, કોઈથી જુદું ન થાય,
રાંધો તો એ જામી જાય, બોલો શું કહેવાય?
ઉત્તર: ઈંડું 🥚
ઉખાણું ૧૩૪:
આગળથી વાંચો કે પાછળથી, અર્થ એનો એક જ થાય,
ત્રણ અક્ષરની કાયા એની, જળ ઉપર એ સરતી જાય.
ઉત્તર: જહાજ / નયન (શબ્દાવર્તન) 🚢
ઉખાણું ૧૩૫:
નાનું સરખું મકોડું, ને આખા ઘરને રોકે,
ચોર આવે તો બીવે એનાથી, જ્યારે બુદ્ધિ એની ચોકે.
ઉત્તર: તાળું 🔐
ઉખાણું ૧૩૬:
વન વગડામાં ઘર છે એનું, લોહી પીને મોટી થાય,
નખ વડે જો પકડો એને, ટપ દઈને મરી જાય.
ઉત્તર: જૂ (માથાની જૂ) 🦟
ઉખાણું ૧૩૭:
બે બહેનો એવી વહાલસોયી, જે રહે છે એક જ ગામમાં,
એકબીજાને જોઈ ન શકે, તોય સાથે રહે કામમાં.
ઉત્તર: આપણી બે આંખો 👀
ઉખાણું ૧૩૮:
લોખંડને એ ખાઈ જાય, પણ લાકડાને અડે નહીં,
પાણી મળે તો મરી જાય, પવન વિના વકરે સહી.
ઉત્તર: અગ્નિ / કાટ (અહીં કાટ અને અગ્નિ બંનેના અર્થછળ બેસે છે, અગ્નિ શ્રેષ્ઠ છે) 🔥
ઉખાણું ૧૩૯:
સુગંધ-દુર્ગંધ બધુંય પારખે, વચમાં લાંબો રસ્તો,
પવન આવે તો બંધ થાય, એવો એનો શિરસ્તો.
ઉત્તર: નાક (નાસિકા) 👃
ઉખાણું ૧૪૦:
તડકો લાગે તો એ વધે, છાંયડો મળે તો સુકાય,
પવન આવે તો ભાગી જાય, બોલો એ શું કહેવાય?
ઉત્તર: પરસેવો 💧
🧠 વિભાગ ૧૯: નાકે દમ લાવે તેવા સાહિત્યિક બે-લીટીના કોયડા (૧૪૧ થી ૧૭૦)
ઉખાણું ૧૪૧:
અડ અડ કહીએ તો અડે નહીં, મામૂ મામૂ કહીએ તો અડી જાય,
મુખના બે દરવાજા એવા, જે બોલતા જ વરતાય.
ઉત્તર: આપણા હોઠ 👄
ઉખાણું ૧４૨:
હાડકાં વિનાની નારી એક, જે બત્રીસ પથ્થર વચ્ચે રહે,
જો કાબૂમાં ન રાખે કોઈ, તો મહાભારત કરાવી દે.
ઉત્તર: રસના (જીભ) 👅
ઉખાણું ૧૪૩:
સોનાની એ લાકડી, ને રૂપા તણો છે તાર,
ધબકતી ધરતી એને ઝીલે, કિંમત અપરંપાર.
ઉત્તર: વરસાદની ધાર અને વીજળી ⚡
ઉખાણું ૧૪૪:
એક ગુફામાં બત્રીસ ચોર, વચમાં બેઠી રાણી,
જો રાણી કઈ આડું બોલે, તો ચોર ચાવી જાય તાણી.
ઉત્તર: દાંત અને જીભ 🦷
ઉખાણું ૧૪五:
પગ વિના એ આખા જગમાં, પલભરમાં ફરી વળે,
બંધ આંખે પણ દેખાય એવું, જ્ઞાનીને જઈ મળે.
ઉત્તર: મન / વિચાર 🧠
ઉખાણું ૧૪૬:
કાયા એની કાળી-મેશ, પણ અંતર એનું ધોળું,
જગ આખાને જ્ઞાન આપે, ભલે હોય એ ભોળું.
ઉત્તર: બ્લેકબોર્ડ / પાટી 📋
ઉખાણું ૧૪૭:
દિવસ આખો એ ગૂમ રહે, ને રાત પડે પ્રગટાય,
કરોડોની એ સેના રાખે, તોય ન રાજા કહેવાય.
ઉત્તર: તારામંડળ ✨
ઉખાણું ૧૪૮:
પાણી પીવે તો એ મરી જાય, ભૂખ લાગે તો બધુંય ખાય,
શ્વાસ વિના એ જીવતી રહે, પવન મળે તો વકરી જાય.
ઉત્તર: જ્વાળા / અગ્નિ 🔥
ઉખાણું ૧૪૯:
લીલું પતરાળું ઓઢી બેઠી, શિર પર એના જટા,
દાંત એના સોના જેવા, રૂડી એની છટા.
ઉત્તર: મકાઈનો ડોડો 🌽
ઉખાણું ૧૫૦:
ધરતીમાંથી જન્મે એ તો, માટી સાથે પ્રીત,
તેલના કૂવામાં ડૂબીને, જગને આપે પ્રકાશની રીત.
ઉત્તર: દીવાની વાટ 🪔
ઉખાણું ૧૫૧:
ચાર ભાઈઓ દોડતા રહે, પણ એકબીજાને અડે નહીં,
આખી જિંદગી સાથે વિતાવે, તોય કદી ઝગડે નહીં.
ઉત્તર: ગાડીના પૈડાં 🚗
ઉખાણું ૧૫૨:
નાની સરખી કન્યા એક, ગળે પહેરે હાર,
કાન આમળો તો એ બોલે, મીઠા રાગ અપરંપાર.
ઉત્તર: સિતાર / વીણા 🪕
ઉખાણું ૧ briefcase:
જન્મે ત્યારે કાળી કન્યા, તેલ-સુગંધથી નહાય,
ઉંમર વધતાં ધોળી થાય, ત્યારે બહુ શરમાય.
ઉત્તર: માથાના વાળ 💇♀️
ઉખાણું ૧૫૪:
એક નારી એવી દીઠી, જે પુરુષના અંગ પર સોહાય,
જીવ વિનાની કાયા એની, પણ આબરૂ રાખતી સદાય.
ઉત્તર: પોશાક / વસ્ત્ર 👕
ઉખાણું ૧૫五:
મુખ નથી પણ બોલે એવું, સહી કરે પણ હાથ નથી,
એક વાર જે હુકમ છોડે, એની સામે કોઈ નાથ નથી.
ઉત્તર: રાજમુદ્રા / સિક્કો 👑
ઉખાણું ૧૫૬:
પાંખો વગરનું પક્ષી એક, લોખંડની એની કાય,
ગોળા ગળે છે લોઢાના, ને મુખથી અગ્નિ ઓકતી જાય.
ઉત્તર: तोप 💣
ઉખાણું ૧૫૭:
શિર વગરનું ધડ છે એનું, તોય આખા વનમાં ફરે,
લોહી એનું લીલું-પીળું, જગનો એ ઉદ્ધાર કરે.
ઉત્તર: વૃક્ષ (ઝાડ) 🌳
ઉખાણું ૧૫8:
પાણીમાં નાખો તો તરે નહીં, અગ્નિમાં બળે નહીં,
તમારી સાથે સદા ફરે, પણ હાથમાં જડે નહીં.
ઉત્તર: પડછાયો 👥
ઉખાણું ૧૫૯:
એક નારી એવી અદભુત, જે પુરુષને નચાવે,
પોતે રહે અદ્રશ્ય સદા, પણ આખા જગને રડાવે.
ઉત્તર: કિસ્મત / નસીબ 🎯
ઉખાણું ૧૬0:
કાન નથી તોય બધુંય સાંભળે, પગ નથી તોય ચાલે,
ચાવી આપો તો એ જાગે, ને આખા જગને હાલે.
ઉત્તર: ગ્રામોફોન / ઘડિયાળ 📻
ઉખાણું ૧૬૧:
ધોળી ધરતી, કાળું બીજ, હાથથી વાવે ને મુખથી લણે,
જ્ઞાની પુરુષો એને વાંચે, મૂરખ એને કાગળ ગણે.
ઉત્તર: લખાણ / અક્ષરો 📝
ઉખાણું ૧૬૨:
જેટલો ખેંચો એટલો ટૂંકો થાય, અગ્નિ સાથે એની પ્રીત,
ધુમાડો ઓકે મુખથી એ તો, કેવી એની રીત.
ઉત્તર: બીડી / સિગારેટ 🚬
ઉખાણું ૧૬૩:
આકાશમાંથી પડે છે પણ વરસાદ નથી, સફેદ છે પણ દૂધ નથી,
હાથમાં લો તો ઓગળી જાય, એવો એનો શુદ્ધ સદી.
ઉત્તર: બરફ / કરા ❄️
ઉખાણું ૧૬૪:
એક ગુફામાં અંધારું ભારે, વચમાં લટકે નાગણ એક,
જ્યારે જ્યારે એ હાલે, ત્યારે રાગ વરસાવે વિવેક.
ઉત્તર: મંદિરનો ઘંટ 🔔
ઉખાણું ૧૬૫:
પિતા એના સમુદ્ર કહેવાય, માતા એની લક્ષ્મી સમાન,
રાત પડે ત્યારે પ્રગટે એ તો, ઉનાળે ઠંડક દેતો મહાન.
ઉત્તર: ચંદ્રમા 🌙
ઉખાણું ૧૬૬:
ચાર મુખ છે પણ બ્રહ્મા નથી, ચાર પગ છે પણ પશુ નથી,
થાકેલો માનવી આવે જ્યારે, એના ખોળામાં સુઈ જાય ખુશી.
ઉત્તર: ખાટલો / પલંગ 🛏️
ઉખાણું ૧ wilderness:
એક નારીના બે જ પિતા, એવું અચરજ ક્યાંય ન દીઠું,
એક પિતા એને કડવી રાખે, બીજા પિતાનું પાણી મીઠું.
ઉત્તર: તુલસીનો છોડ 🌿
ઉખાણું ૧૬૮:
હાડકાંનું પિંજર છે મારું, પણ જીવ વગર હું બોલું,
કૃષ્ણના અધરે બેસું જ્યારે, આખું જગ ઘેલું ખોલું.
ઉત્તર: વાંસળી 🪈
ઉખાણું ૧૬૯:
શિર પર એના મુગટ છે, પણ એ તો રાજા નથી,
સવાર પડતાં જાગે છે, પણ એ કોઈ સંત નથી.
ઉત્તર: કૂકડો 🐓
ઉખાણું ૧૭૦:
એક મહેલના બે દરવાજા, વચમાં લાંબો રસ્તો,
પવન આવે તો બંધ થાય, એવો એનો શિરસ્તો.
ઉત્તર: નાક (નાસિકા) 👃
વિભાગ ૨૦: અતિ ગૂઢ દ્વિઅર્થી અને પ્રકૃતિના કોયડા (૧૭૧ થી ૧૯૫)
ઉખાણું ૧૭૧:
પાંખો નથી તોય આભે ઊડે, દોરીથી એ બંધાય,
જો હાથમાંથી છૂટી જાય, તો પલભરમાં ખોવાય.
ઉત્તર: પતંગ 🪁
ઉખાણું ૧૭૨:
એક નારી એવી દીઠી, જે કાચ પાછળ રહે સદાય,
તમે હસો તો એ પણ હસે, જુઓ કુદરતનો ન્યાય.
ઉત્તર: અરીસાનું પ્રતિબિંબ 🪞
ઉખાણું ૧૭૩:
મુખ નથી પણ સીસકારા નાખે, પગ વિના એ સરતો જાય,
જો ભૂલેચૂકે અડવા જાવ, તો જીવ પણ જોખમાય.
ઉત્તર: સાપ / સર્પ 🐍
ઉખાણું ૧૭૪:
રાત પડે ત્યારે જન્મે છે ને સવાર પડતાં મરી જાય,
આકાશમાંથી ટપકે એ તો, મોતી જેવી કાય.
ઉત્તર: ઝાકળના બિંદુ 💧
ઉખાણું ૧૭૫:
કાળા વનમાં વસવાટ એનો, લોહી પીને જીવતી રહે,
નખની વચમાં કચડી નાખો, તો એ મુક્તિ લહે.
ઉત્તર: જૂ 🦟
ઉખાણું ૧૭૬:
પાણીમાંથી જન્મે એ તો, પાણીમાં ઓગળી જાય,
રસોઈનો એ સ્વાદ વધારે, એના વિના ન ચલાય.
ઉત્તર: મીઠું (નમક) 🧂
ઉખાણું ૧૭૭:
બે પગ છે પણ પક્ષી નથી, આખા વગડામાં ચરતું,
લાંબી લાંબી ફલાંગો મારી, કૂદતું કૂદતું ફરતું.
ઉત્તર: કાંગારુ 🦘
ઉખાણું ૧૭૮:
ત્રણ અક્ષરનું નામ મારું, મધ્ય કટો તો 'તાજ' બનું,
આખું નામ જો વાંચો મારું, તો સંગીતનું એક સાજ બનું.
ઉત્તર: તબલા (પ્રાસ આધારિત પ્રયોગ) 🥁
ઉખાણું ૧૭૯:
ઘર-ઘરમાં વસવાટ એનો, દીવાલ પર એ સોહાય,
સમય બતાવવો કામ એનું, ટિક-ટિક કરતી જાય.
ઉત્તર: દિવાલ ઘડિયાળ ⏰
ઉખાણું ૧૮૦:
નાની સરખી કન્યા એક, પેટમાં રાખે સોય,
કપડાં સીવવાનું કામ કરે, એના વિના ન કોઈ.
ઉત્તર: સોય-દોરો 🪡
ઉખાણું ૧૮૧:
રાત પડે ત્યારે આભે ખીલે, સૂરજ જોતાં ભાગી જાય,
ગણ્યા ગણાય નહી એવા, કરોડોની એની કાય.
ઉત્તર: તારાઓ ✨
ઉખાણું ૧૮૨:
જળની રાણી કહેવાય એ તો, જળ બહાર એ મરી જાય,
ભીંગડાં એના અંગ પર સોહે, વાંકીચૂંકી સરતી જાય.
ઉત્તર: માછલી 🐟
ઉખાણું ૧૮૩:
પાન નથી પણ લીલો વાન, માણસ જેવું બોલતો જાય,
મરચું એને બહુ ભાવે, બોલો એ શું કહેવાય?
ઉત્તર: પોપટ 🦜
ઉખાણું ૧૮૪:
માટીમાંથી જન્મે એ તો, કૂવા કાંઠે એનો વાસ,
પાણી ભરીને પેટ ફુલાવે, અદભુત એનો ઇતિહાસ.
ઉત્તર: માટીનો ઘડો 🏺
ઉખાણું ૧૮૫:
પગ વિના એ દોડતું રહે, નદી-નાળાં એના દ્વાર,
સાગરમાં જઈ ઓગળી જાય, જગનો એ આધાર.
ઉત્તર: નદીનું પાણી 🌊
ઉખાણું ૧૮૬:
સોનાનો એ ગોળો નથી, તોય આપે છે પ્રકાશ,
સવાર પડતાં પ્રગટે એ તો, સાંજે કરતો વિનાશ.
ઉત્તર: સૂર્ય ☀️
ઉખાણું ૧૮૭:
એક નારી એવી દીઠી, જે વગડાને સાફ કરે,
ઘરમાં આવીને બેસી જાય, ખૂણામાં આરામ કરે.
ઉત્તર: સાવરણી 🧹
ઉખાણું ૧૮૮:
લોઢાની એ કાયા એની, પથ્થર સાથે પ્રીત,
અડકતા એ અગ્નિ ઉગાડે, અદભુત એની રીત.
ઉત્તર: ચકમક પથ્થર 🪨
ઉખાણું ૧૮૯:
ચાર ખૂણાનું ઘર છે મારું, દીવાલ એકેય નથી,
પવન આવે તો ઊડી જાઉં, પણ પક્ષી જેવી પાંખ નથી.
ઉત્તર: રૂમાલ 🧣
ઉખાણું ૧૯૦:
સોનાની એ લંકા નથી, તોય પીળો એનો વાન,
અંદર એના પથ્થર બેઠો, સ્વાદમાં એ મહાન.
ઉત્તર: કેરી 🥭
ઉખાણું ૧૯૧:
વચમાં બેઠી નાગણ એક, બત્રીસ ચોર એની આસપાસ,
જો નાગણ કઈ આડું બોલે, તો ચોર કરે એનો નાશ.
ઉત્તર: જીભ અને દાંત 👅
ઉખાણું ૧૯૨:
પગ વિના એ આખા જગમાં, ક્ષણભરમાં ફરી વળે,
બંધ આંખે પણ દેખાય એવું, જ્ઞાનીને જઈ મળે.
ઉત્તર: વિચાર / મન 🧠
ઉખાણું ૧૯૩:
રાત પડે ત્યારે રડતી રહે, દિવસ થતાં એ શાંત,
અગ્નિ ઓઢે અંગ પર, તોય અંતર એનું અશાંત.
ઉત્તર: મીણબત્તી 🕯️
ઉખાણું ૧૯૪:
શિર પર એના મુગટ છે, પણ એ કોઈ રાજા નથી,
સવાર પડતાં બૂમ પાડે, પણ એ કોઈ સંત નથી.
ઉત્તર: કૂકડો 🐓
ઉખાણું ૧૯૫:
કાળા વનમાં વાસ એનો, લાંબી એની કાય,
તેલ ખાય પણ દીવો નહી, સ્ત્રીઓ એને શિર પર રાખતી જાય.
ઉત્તર: માથાની ચોટલી 💇♀️
🧠 વિભાગ ૨૧: નાકે દમ લાવે તેવા સાહિત્યિક કોયડા (૧૯૬ થી ૨૨૦)
ઉખાણું ૧૯૬:
હાડકાં નથી ને ચામડી નથી, તોય કરે છે અવાજ,
બે હાથ ભેગા થાય ત્યારે, પ્રગટે એનું રાજ.
ઉત્તર: તાળી 👏
ઉખાણું ૧૯૭:
અન્ન તણો એ પ્રાણ છે, પણ સ્વાદે ભારે ખારું,
જળમાંથી જન્મે સદા, નામ કહો એનું પ્યારું.
ઉત્તર: મીઠું (નમક) 🧂
ઉખાણું ૧૯૮:
અંગ વગર આલિંગન આપે, અદ્રશ્ય એની કાય,
જો રોકો તો રૂંધાય જીવન, સ્પર્શે તો હરખાય.
ઉત્તર: પવન 💨
ઉખાણું ૧૯૯:
ચામડી છે પણ લોહી નથી, પાન છે પણ ડાળ નથી,
મૂંગા મુખે જ્ઞાન આપે, એની કોઈ તોલે નથી.
ઉત્તર: પુસ્તક 📚
ઉખાણું ૨૦૦:
પાંખો છે પણ પક્ષી નથી, જળ વિના એ સરતું,
પવન મળે તો દોડતું રહે, આભને આંબવા ફરતું.
ઉત્તર: પતંગ 🪁
ઉખાણું ૨૦૧:
મુખ નથી તોયે મોટેથી ગરજે, જીવ વિનાની કાય,
ધરતી એને ઝીલવા દોડે, વિરહી જન મન મુંઝાય.
ઉત્તર: વાદળ ☁️
ઉખાણું ૨૦૨:
જન્મે ત્યારે કાળી કન્યા, અગ્નિ અડતા લાલ,
ધૂળ ભેગી થઈ મરી જાય, જુઓ કુદરતનો ખ્યાલ.
ઉત્તર: કોલસો 🪵
ઉખાણું ૨૦૩:
બે માથા ને જીભ એક, દરજીના ઘરમાં વાસ,
કાપવાનું એ કામ કરે, અદભુત એનો ઇતિહાસ.
ઉત્તર: કાતર ✂
ઉખાણું ૨૦૪:
ઘસાય તેમ એ સુગંધ આપે, દેવના શિર પર સોહાય,
પથ્થર સાથે ઘસાતા એનું, મૂલ્ય ઘણું વધી જાય.
ઉત્તર: ચંદન 🪵
ઉખાણું ૨૦૫:
પગ વિના એ દોડતું રહે, યુગ-યુગોથી જાય,
એક વાર જે વીતી ગયું, પાછું કદી ન આય.
ઉત્તર: સમય ⏳
ઉખાણું ૨૦૬:
ઊભો રહે તો ટૂંકો લાગે, બેસે તો એ લાંબો,
ઝેર તણો એ કૂવો છે, જાણે લીલો આંબો.
ઉત્તર: વીંછી 🦂
ઉખાણું ૨૦૭:
એક કૂવામાં બે જ રંગનું પાણી, કોઈથી જુદું ન થાય,
રાંધો તો એ જામી જાય, બોલો શું કહેવાય?
ઉત્તર: ઈંડું 🥚
ઉખાણું ૨૦૮:
નાનું સરખું મકોડું, ને આખા ઘરને રોકે,
ચોર આવે તો બીવે એનાથી, જ્યારે બુદ્ધિ એની ચોકે.
ઉત્તર: તાળું 🔐
ઉખાણું ૨૦૯:
બે બહેનો એવી વહાલસોયી, જે રહે છે એક જ ગામમાં,
એકબીજાને જોઈ ન શકે, તોય સાથે રહે કામમાં.
ઉત્તર: બે આંખો 👀
ઉખાણું ૨૧૦:
લોખંડને એ ખાઈ જાય, પણ લાકડાને અડે નહીં,
પાણી મળે તો મરી જાય, પવન વિના વકરે સહી.
ઉત્તર: અગ્નિ / કાટ 🔥
ઉખાણું ૨૧૧:
સુગંધ-દુર્ગંધ બધુંય પારખે, વચમાં લાંબો રસ્તો,
પવન આવે તો બંધ થાય, એવો એનો શિરસ્તો.
ઉત્તર: નાક 👃
ઉખાણું ૨૧૨:
તડકો લાગે તો એ વધે, છાંયડો મળે તો સુકાય,
પવન આવે તો ભાગી જાય, બોલો એ શું કહેવાય?
ઉત્તર: પરસેવો 💧
ઉખાણું ૨૧૩:
અડ અડ કહીએ તો અડે નહીં, maamu maamu કહીએ તો અડી જાય,
મુખના બે દરવાજા એવા, જે બોલતા જ વરતાય.
ઉત્તર: હોઠ 👄
ઉખાણું ૨૧૪:
હાડકાં વિનાની નારી એક, જે બત્રીસ પથ્થર વચ્ચે રહે,
જો કાબૂમાં ન રાખે કોઈ, તો મહાભારત કરાવી દે.
ઉત્તર: જીભ 👅
ઉખાણું ૨૧૫:
સોનાની એ લાકડી, ને રૂપા તણો છે તાર,
ધબકતી ધરતી એને ઝીલે, કિંમત અપરંપાર.
ઉત્તર: વીજળી અને વરસાદ ⚡
ઉખાણું ૨૧૬:
કાયા એની કાળી-મેશ, પણ અંતર એનું ધોળું,
જગ આખાને જ્ઞાન આપે, ભલે હોય એ ભોળું.
ઉત્તર: બ્લેકબોર્ડ 📋
ઉખાણું ૨૧૭:
પાણી પીવે તો એ મરી જાય, ભૂખ લાગે તો બધુંય ખાય,
શ્વાસ વિના એ જીવતી રહે, પવન મળે તો વકરી જાય.
ઉત્તર: અગ્નિ 🔥
ઉખાણું ૨૧૮:
લીલું પતરાળું ઓઢી બેઠી, શિર પર એના જટા,
દાંત એના સોના જેવા, રૂડી એની છટા.
ઉત્તર: મકાઈનો ડોડો 🌽
ઉખાણું ૨૧૯:
ધરતીમાંથી જન્મે એ તો, માટી સાથે પ્રીત,
તેલના કૂવામાં ડૂબીને, જગને આપે પ્રકાશની રીત.
ઉત્તર: દીવાની વાટ 🪔
ઉખાણું ૨૨૦:
ચાર ભાઈઓ દોડતા રહે, પણ એકબીજાને અડે નહીં,
આખી જિંદગી સાથે વિતાવે, તોય કદી ઝગડે નહીં.
ઉત્તર: ગાડીના પૈડાં 🚗
વિભાગ ૨૨: અતિ ગૂઢ અર્થછળ અને વ્યવહારિક કોયડા (૨૨૧ થી ૨૩૫)
ઉખાણું ૨૨૧:
ત્રણ અક્ષરનું નામ મારું, પ્રથમ અક્ષર કાપો તો 'કાજ' થાય,
આખું નામ જો વાંચો મારું, તો અન્ન તણો ભંડાર થાય.
ઉત્તર: અનાજ 🌾
ઉખાણું ૨૨૨:
ચામડું નથી ને લોહી નથી, તોય પકડે છે પળમાં ચોર,
આખા ઘરની રક્ષા કરતું, એનું નામ છે ભારે જોર.
ઉત્તર: તાળું 🔐
ઉખાણું ૨૨૩:
રાત પડે ત્યારે આભે ચમકે, સૂરજ જોતાં ભાગી જાય,
ચાંદામામાના સાથી કહેવાય, બોલો એ શું કહેવાય?
ઉત્તર: તારા મંડળ ✨
ઉખાણું ૨૨૪:
પાણીમાં એ જીવે સદા, પણ એ કોઈ માછલી નથી,
લીલો-પીળો વાન એનો, એના વિના સ્વાદ જડતો નથી.
ઉત્તર: લીલા ધાણા / કોથમીર 🌿
ઉખાણું ૨૨૫:
કાચનું એનું ઘર છે નાનું, વચમાં બેઠો સૂરજ એક,
રાત પડે ત્યારે અજવાળું આપે, રાખે પોતાનો વિવેક.
ઉત્તર: વીજળીનો બલ્બ 💡
ઉખાણું ૨૨૬:
બે માથા ને ચાર પગ, પણ ચાલી ન શકે એક ડગલુંય યાર,
થાકેલો માણસ આવે જ્યારે, આપે સુખનો આધાર.
ઉત્તર: ખાટલો / પલંગ 🛏️
ઉખાણું ૨૨૭:
વન વગડામાં ફરતી રહે, કાંટા વચ્ચે એનો વાસ,
પગ વિના એ સરતી જાય, અદભુત એનો ઇતિહાસ.
ઉત્તર: નાગણ / સાપ 🐍
ઉખાણું ૨૨૮:
પાંખો વગર એ ઊડી શકે, આંખ વગર એ રડે,
આકાશમાં એનું રાજ છે, પવન આવે તો ભાગવું પડે.
ઉત્તર: વાદળ ☁️
ઉખાણું ૨૨૯:
સોનાની એ ખાણ નથી, તોય પીળો એનો વાન,
રસોઈમાં એ રંગ ઉગાડે, આખું જગ આપે માન.
ઉત્તર: હળદર 🫚
ઉખાણું ૨૩૦:
નાની સરખી ડબ્બી એક, અંદર બેઠા સો-સો રાજા,
એક રાજાને બહાર કાઢો, તો આગ ઉગાડે તાજા-તાજા.
ઉત્તર: દિવાસળીની પેટી 🪔
ઉખાણું ૨૩૧:
પગ વિના એ દોડતું રહે, મુખ વિના એ ગીતો ગાય,
ચાવી આપો તો એ બોલે, બોલો એ શું કહેવાય?
ઉત્તર: ગ્રામોફોન / ચાવીવાળું રમકડું 📻
ઉખાણું ૨૩૨:
ધોળી ધોળી ધરતી એની, કાળું કાળું એનું બીજ,
હાથથી એને વાવતા જાય, મુખથી લણે એની ચીજ.
ઉત્તર: પુસ્તક પરના અક્ષરો 📝
ઉખાણું ૨૩૩:
જેટલો ખેંચો એટલો ટૂંકો થાય, અગ્નિ સાથે એની પ્રીત,
માણસનું એ આયુષ્ય હણે, કેવી એની કાળી રીત.
ઉત્તર: બીડી / સિગારેટ 🚬
ઉખાણું ૨૩૪:
આકાશમાંથી પડે છે પણ એ કોઈ વરસાદ નથી,
હાથમાં લો તો ઓગળી જાય, એવો એનો શુદ્ધ સદી.
ઉત્તર: બરફ / કરા ❄️
ઉખાણું ૨૩૫:
એક ગુફામાં અંધારું ભારે, વચમાં લટકે નાગણ એક,
જ્યારે જ્યારે એ હાલે, ત્યારે રાગ વરસાવે વિવેક.
ઉત્તર: મંદિરનો ઘંટ 🔔
🧠 વિભાગ ૨૩: સાહિત્યિક શિખરો અને કઠિન અંતિમ કોયડા (૨૩૬ થી ૨૫૦)
ઉખાણું ૨૩૬:
પિતા એના સમુદ્ર કહેવાય, માતા એની લક્ષ્મી સમાન,
રાત પડે ત્યારે પ્રગટે એ તો, ઉનાળે ઠંડક દેતો મહાન.
ઉત્તર: ચંદ્રમા 🌙
ઉખાણું ૨૩૭:
એક નારીના બે જ પિતા, એવું અચરજ ક્યાંય ન દીઠું,
એક પિતા એને કડવી રાખે, બીજા પિતાનું પાણી મીઠું.
ઉત્તર: તુલસીનો છોડ 🌿
ઉખાણું ૨૩૮:
હાડકાંનું પિંજર છે મારું, પણ જીવ વગર હું બોલું,
કૃષ્ણના અધરે બેસું જ્યારે, આખું જગ ઘેલું ખોલું.
ઉત્તર: વાંસળી 🪈
ઉખાણું ૨૩૯:
શિર પર એના મુગટ છે, પણ એ તો રાજા નથી,
સવાર પડતાં બૂમ પાડે, પણ એ કોઈ સંત નથી.
ઉત્તર: કૂકડો 🐓
ઉખાણું ૨૪૦:
એક મહેલના બે દરવાજા, વચમાં લાંબો રસ્તો,
પવન આવે તો બંધ થાય, એવો એનો શિરસ્તો.
ઉત્તર: નાક (નાસિકા) 👃
ઉખાણું ૨૪૧:
પાતળી કમર ને રૂપાળી કન્યા, ગળે ફાંસો ખાય,
કૂવા કાંઠે ઊભી રહીને, હસતી હસતી જાય.
ઉત્તર: સીંચણિયું દોરડું અને ઘડો 🏺
ઉખાણું ૨૪૨:
જન્મે ત્યારે ધોળો સાધુ, જુવાન થાતાં લાલ,
ઘરઢો થાય ત્યારે કાળો પડે, જુઓ કુદરતનો khyal.
ઉત્તર: મરચું 🌶️
ઉખાણું ૨૪૩:
પાંચ ભાઈઓ ભેગા રહે, પણ વહુ છે એની એક,
રાત-દિવસ એ સેવા કરતી, રાખે નવરો ટેક.
ઉત્તર: હથેળી અને આંગળીઓ 🖐️
ઉખાણું ૨૪૪:
કાળી છે પણ કોયલ નહીં, લાંબી છે પણ સાપ નહીં,
તેલ ખાય પણ દીવો નહીં, એનું મૂલ્ય કોઈ માપ નહીં.
ઉત્તર: માથાની ચોટલી 💇♀️
ઉખાણું ૨૪૫:
રાજાના દરબારમાં બેસે, રંકના ઘરમાં પૂજાય,
માથું કાપો તોય એ જીવે, ઓગળીને મરી જાય.
ઉત્તર: મીણબત્તી 🕯️
ઉખાણું ૨૪૬:
ઊભો રહે તો ટૂંકો લાગે, બેસે તો એ લાંબો,
ઝેર તણો એ કૂવો છે, જાણે લીલો આંબો.
ઉત્તર: વીંછી 🦂
ઉખાણું ૨ box:
એક કૂવામાં બે જ રંગનું પાણી, કોઈથી જુદું ન થાય,
રાંધો તો એ જામી જાય, બોલો શું કહેવાય?
ઉત્તર: ઈંડું 🥚
ઉખાણું ૨૪૮:
બે બહેનો એવી વહાલસોયી, જે રહે છે એક જ ગામમાં,
એકબીજાને જોઈ ન શકે, તોય સાથે રહે કામમાં.
ઉત્તર: બે આંખો 👀
ઉખાણું ૨૪૯:
સુગંધ-દુર્ગંધ બધુંય પારખે, વચમાં લાંબો રસ્તો,
પવન આવે તો બંધ થાય, એવો એનો શિરસ્તો.
ઉત્તર: નાક 👃
ઉખાણું ૨૫૦:
તડકો લાગે તો એ વધે, છાંયડો મળે તો સુકાય,
પવન આવે તો ભાગી જાય, બોલો એ શું કહેવાય?
ઉત્તર: પરસેવો 💧
