બન - ફૂલ
( જંગલનું ફૂલ )
લેખક : રવિન્દ્રનાથ ટાગોર
કાવ્યોપન્યાસ
"અનાઘ્રાતં પુષ્પં કિસલયમલૂનં કરરુહૈઃ"
અનુવાદ :
"નથી સૂંઘાયું જે કદી, એવું નવતર પુષ્પ;
નથી સ્પર્શાયું નખથી, એવું કોમળ કૂંપળ."
પ્રથમ સર્ગ
"નથી જોઈતું મને જ્ઞાન, નથી જાણવી મારે
આ દુનિયા, કે કોને કહેવાય છે માણસ.
વનના ફૂલની જેમ હું ખીલ્યો હોત વનમાં જ,
અને વનના ખોળામાં જ કરમાઈ ગયો હોત!"
દીપ નિર્વાણ ( દીપકનું બુઝાવું )
રાત્રિના અંધકારના ઢગલાને દૂર કરી,
ચાંદી જેવા તેજથી ઝળહળતો, બરફથી છવાયેલો
હિમાલયનો શિખર-પ્રદેશ પ્રકાશી રહ્યો છે;
અસંખ્ય શિખરોની માળા, વિશાળ અને મહાન!
ખળખળ વહેતા ઝરણાંઓ છૂટે છે, શિખર પરથી શિખર ઉઠે છે,
જાણે દિગંતની સીમાએ જઈને જ અટકશે!
માથા પર સૂર્ય-ચંદ્ર, ને ચરણે આળોટે પૃથ્વીનું રાજ્ય,
પોતાના મસ્તક પર જાણે સ્વર્ગનો ભાર વહન કરી રહ્યો છે;
બરફથી પોતાનું મસ્તક ઢાંકીને, પૃથ્વીની આ બાળરમતને
જાણે ભ્રમરના એક ઇશારે જ નિહાળી રહ્યો છે.
કેટલીય નદીઓ ને નદ, કેટલાંય ઝરણાં ને સરોવર,
એના ચરણોમાં પડીને આક્રંદ કરી રહ્યાં છે!
માણસ આશ્ચર્ય ને ભયથી સ્તબ્ધ થઈને જોતો રહે છે,
આ સીમિત મન આ બધું જોઈને અવાક રહી જાય છે!
...
ચારેકોર પૃથ્વી નિદ્રામાં મગ્ન છે,
તીવ્ર ઠંડા પવનો વૃક્ષોને ઝુલાવી રહ્યા છે,
અને ઝરણાંઓ વૃક્ષોને ચૂમીને વહી રહ્યાં છે.
હિમાલયના શિખરોને ઢાંકી દેતા
ઘેરા વાદળો, બરફની ચમકને ઢાંકી દઈને
અહીં-તહીં શાંત ભાવે ઊંઘી રહ્યા છે.
પર્વતની તળેટીમાં ધીમે ધીમે નદી વહે છે,
પથ્થરોની અડચણોને પાર કરતી,
નદીના મોજાંઓ વૃક્ષોના મૂળને ભીંજવીને,
પથ્થરના કિનારાઓ સાથે અથડાઈને નાચી રહ્યાં છે!
ચારે તરફ કેટલાય ખળખળ અવાજો સાથે સતત,
ખીણની વચ્ચે ઝરણાંની ધારાઓ પડે છે.
આજે રાત રડી રહી છે, અંધકારમાં ચંદ્રને ગુમાવીને,
વાદળના ઘૂંઘટથી તારાઓ ઢંકાઈ ગયા છે.
...
હે કલ્પના! કોની છે આ ઝૂંપડી નદીના કિનારે?
વૃક્ષોના પાંદડાની છાયામાં, વૃક્ષોને અડીને,
નદીના પ્રવાહમાં પોતાના ચરણો ડુબાડીને?
ચારે બાજુ ક્યાંય માનવ વસવાટ નથી,
નથી કોઈનો કોલાહલ, આ ઘનઘોર નિર્જન સ્થળ,
જાણે શાંતિની છાયામાં નીરવતાથી સૂતું છે!
ફૂલોથી શણગારાયેલા વેશમાં, ઝૂંપડીના છાપરા પર,
વેલની માળાઓ હાથ પ્રસારીને શોભી રહી છે;
ફૂલોના ઝુમખાઓ દરવાજા પર આવીને,
જાણે ઝૂંપડીની અંદર ડોકિયું કરી રહ્યા છે!
ઝૂંપડીની એક બાજુએ, લાકડાનો દીવો ધુમાડા સાથે,
ઝાંખો પ્રકાશ ફેલાવી રહ્યો છે.
અસ્પષ્ટ પ્રકાશમાં, અંધારું ભળી જાય છે—
ઘર-દ્વાર જાણે ઉદાસીન ભાવ ધારણ કરી બેઠાં છે!
ઘર એકદમ શાંત છે, પણ શરીરો ધ્રૂજી રહ્યાં છે!
હૃદયમાં લોહીનો પ્રવાહ જાણે થંભી ગયો છે—
ઉદાસીના અંધકારમાં, ઊંડા શોકના ભાર તળે,
આ શાંત ઘર અંધકારમય બની ગયું છે!
કોણ છે એ નવયુવાન બાળા, જે ઝૂંપડીને અજવાળી રહી છે,
ઘાસના આસન પર ઉદાસ થઈને બેઠી છે?
તેના ખોળામાં માથું મૂકીને કોણ શાંત સૂતું છે,
જે રહી-રહીને ભારે નિઃશ્વાસ નાખી રહ્યું છે—
લાંબા સફેદ વાળ ગાલ પર પથરાયા છે,
સફેદ દાઢીએ છાતીના વસ્ત્રોને ઢાંકી દીધા છે—
શરીર નિસ્તેજ છે, ભાન નથી, આંખની કીકીઓ સ્થિર છે,
પલકારોય નથી મારતો, નજરો જડ થઈ ગઈ છે!
બાળકી ઉદાસ ચહેરે, દુઃખ અને શોકથી સુકાઈ ગઈ છે,
શોક અને ભયથી તેનું કોમળ હૃદય સુન્ન થઈ ગયું છે.
પોતાનું માથું નમાવીને, બાળકી સ્થિર થઈને
પિતાના ચહેરા તરફ તાકી રહી છે.
અસ્તવ્યસ્ત વસ્ત્રો, અસ્તવ્યસ્ત વાળ,
સ્થિર આંખોની આસપાસ વીંટળાયા છે!
આંખના પલકારા સ્થિર છે, હૃદય ને શ્વાસ ધીમા છે,
નસેનસમાં લોહી જાણે થીજી ગયું છે.
હૃદયમાં ભાન નથી, શરીરમાં પ્રાણ નથી,
હૃદયના પટ પર કોઈ ચિંતાની રેખા નથી!
આંખો કશું જોતી નથી, કાને કોઈ અવાજ અથડાતો નથી,
શોકનો ઉભરો પણ ચિત્ત પર અસર કરતો નથી!
એક લાંબો નિઃશ્વાસ નાખી, ધીમેથી આંખો ખોલીને,
ધીમે ધીમે પિતાને હોશ આવ્યો!
અચાનક ડરેલા જીવે ચારે તરફ જોઈને,
ફરી એકવાર વ્યાકુળ હૈયે શ્વાસ લીધો—
જાણે કંઈક ખોવાઈ ગયું છે, જાણે કંઈક છે ને કંઈક નથી,
શોક અને ભયથી ધીમે ધીમે આંખો બંધ કરી દીધી—
ડરતા ડરતા ધીમા અવાજે શબ્દો નીકળ્યા,
"ક્યાં છે મારી દીકરી કમલા, ક્યાં છે મારી દીકરી!"
જાણે શાંત રાત ચમકી ઉઠી!
જાણે શાંત ધરતી ચમકી ઉઠી!
જેમ મોજાં વગરની નદી શાંતિથી સૂતી હોય—
ને અચાનક પથ્થર પડતાં જ કાંપી ઉઠે,
ને અચાનક જાગીને બધા જ મોજાં વહેવા લાગે!
કમલાના ચિત્તરૂપી વાવડી અચાનક કાંપી ઉઠી,
પ્રાણમાં પ્રાણ આવ્યો, હૃદયમાં હૃદય!
થીજી ગયેલું લોહી હૃદયમાં ધસી આવ્યું,
ફરી એકવાર હૃદયમાં ચિંતા જાગી!
શોકના આઘાતથી પ્રાણ જાગી ઉઠ્યા,
અને બધી વાતો ફરી યાદ આવી ગઈ!
દુઃખથી વ્યાકુળ હૈયે, બંને આંખો બંધ કરીને
તેના પિતા સૂતા છે, તે નજરે જોયું.
સ્થિર આંખો પર પલકારો પડ્યો,
તેણે સાંભળ્યું, પિતા કાકલૂદીભર્યા અવાજે બોલાવે છે,
"ક્યાં છે મારી દીકરી કમલા, ક્યાં છે મારી દીકરી!"
દુઃખમાં ડૂબેલી સોળ વર્ષની બાળા અચાનક ચમકી,
(આંખોમાંથી આંસુ વહી રહ્યા છે) તેણે દુઃખી અવાજે કહ્યું,
પિતાની આંખો પર પોતાની આંખો રાખીને,
"કેમ પિતાજી! કેમ પિતાજી! હું તો અહીં જ છું ને"—
દુઃખના કારણે આગળ કોઈ શબ્દ જ ન નીકળ્યો!
દુઃખથી આંખો ખોલીને, બાળકીના ચહેરા પર રાખીને
એકધારી સ્થિર નજરે પિતા જોતા જ રહ્યા!
આંખના ખૂણેથી દડદડ, શોકના આંસુ વહી રહ્યા છે,
દુઃખ, સંતાપ અને શોકથી હૃદય વલોવાઈ રહ્યું છે!
ઊંડા નિઃશ્વાસથી હૃદય કાંપી ઉઠ્યું,
જાણે આ લોહીનો આધાર હમણાં ફાટી પડશે!
હોઠની કોર થરથર ધ્રૂજી રહી છે દુઃખના ભારથી,
આંખના પાંપણો વારંવાર કાંપી રહ્યા છે—
શોક અને સ્નેહના આંસુ લૂછીને,
કમલા તરફ જોઈને ત્યારે તેઓ બોલ્યા,
"આજની રાત્રે, દીકરી! આ પૃથ્વી પાસેથી
મારે વિદાય લેવાની છે, આ દુનિયામાં આપણી આ છેલ્લી મુલાકાત!
હું નથી જાણતો કે અંતે તારા નસીબમાં શું લખ્યું છે—
આ દુનિયાનો પ્રેમ, દુનિયાની સુખની આશા,
દુનિયાનો સ્નેહ, પ્રેમ અને બધી જ ભક્તિ,
સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો, તારાઓ ને આખું ચરાચર,
આજે હું સૌની પાસેથી વિદાય લઈશ!
હે ગિરિરાજ હિમાલય! હે શ્વેત બરફના ઢગલાઓ!
અરે ઓ વાદળોથી ઢંકાયેલા સોનેરી શિખરો!
અરે ઓ ઝરણાંની માળાઓ! પર્વતની બાળા સમાન નદીઓ!
અરે ઓ ખીણો! અરે ઓ હિમાચ્છાદિત જંગલો!
આજે તમારી પાસેથી આ મરવા પડેલો માણસ વિદાય માંગે છે,
આજે તમારી પાસેથી આ અંતિમ વિદાય છે.
હે ઝૂંપડી! મેં મારા દુઃખની જ્વાળા સહન કરીને,
જેની છાયામાં આશરો લીધો હતો—
ઝાંખા પડતા દીવાની જેમ, આટલા દિવસો સુધી જ્યાં,
મેં મારા જીવનના અંતિમ કિરણો વિતાવ્યા,
આજે તારી પાસેથી આ મરવા પડેલો માણસ વિદાય માંગે છે,
તારા જ ખોળામાં હું મારો જીવ આપીશ!
આંખમાંથી આંસુ વહી રહ્યા છે, પણ એ તમારા માટે નથી,
તમારા માટે મારું હૃદય નિઃશ્વાસ નથી નાખતું—
આજે હું મારા જીવનનું વ્રત પૂરું કરીશ,
ને હવામાં મારો અંતિમ શ્વાસ ભળી જશે!
હું એના માટે પણ નથી રડતો, મારું હૃદય શોકના ભારથી
એના કારણે પીડાઈ પણ નથી રહ્યું.
અરેરે! મારી આ દુખિયારી બાળકી કેવી રીતે દુઃખ સહન કરશે,
જ્યારે આજની આ રાત પૂરી થઈને સવાર પડશે?
કાલે સવારે એકલી, અસહાય અને અનાથ થઈને
તારે આ સંસારરૂપી સમુદ્રમાં કૂદકો મારવો પડશે!
આ સંસારના દુઃખની જ્વાળા વિશે તું કશું જ નથી જાણતી, બાળકી,
આજે પણ!— આજે પણ તું આ દુનિયાને નથી ઓળખતી!
આ વિચારીને મારું હૃદય બળી રહ્યું છે,— માણસ કોને કહેવાય,
તું નથી જાણતી કે માણસનું મન કેવું હોય છે.
કાલે સવારે તું કોના દ્વારે ખાલી હાથે ઊભી રહીશ,
કાલે તું કોના દરવાજે જઈને રડીશ!
તારા આ અભાગી પિતાની— જીવનની રાત હવે પૂરી થવા આવી છે—
આ દુઃખની રાત પછી જ્યારે સુરજ ઊગશે,
આજની રાત પૂરી થશે ત્યારે! તું કોને પિતા કહીને
બોલાવીશ, કોના ખોળામાં તું હસીશ ને રમીશ?
હે જીવોને ધારણ કરનારી વસુંધરા! તારા ખોળામાં
મારી આ અનાથ બાળકીને હું સોંપું છું!
હે સૂર્ય! હે ચંદ્ર! અરે, આ બાળકી પર
તમારી સ્નેહદ્રષ્ટિ વરસાવતા રહેજો!
સાંભળો બધી દિશાઓ! આ બાળકીને કોઈ દુઃખ ન પડે,
તમે માતાના પ્રેમથી તેનું પાલન કરજો!
હે પર્વતની બાળા! હે વિશ્વમાતા! હે જગતના સર્જનહાર!
સો સો આંસુઓ હું તમારા ચરણે ધરું છું—
મારી બાળકી અનાથ છે એમ સમજીને એને તમારા ખોળામાં સ્થાન આપજો,
એને તમારા સ્નેહના પાલવથી ઢાંકી દેજો!
લૂછી નાખ દીકરી તારા આંસુ! હવે હું તને શું કહું!
તારા આ અભાગી પિતાને જનમ જનમ માટે ભૂલી જજે!
મારો અવાજ રૂંધાઈ રહ્યો છે!— શરીર થાકી ગયું છે.
ધીમે ધીમે, મારી દીકરી, મારી આંખો બંધ થઈ રહી છે!
હાથની મુઠ્ઠીઓ વળી ગઈ છે, લોહી પાણી બની ગયું છે,
શરીર ઠંડા પથ્થર જેવું થઈ ગયું છે!
આ— આ છેલ્લી વાર— ઝૂંપડીની ચારે બાજુ
જોઈ લઉં! આંખો ખોલીને જોઈ લઉં!
છેલ્લી વાર આંખો ભરીને હું તને જોઈ લઉં,
પછી કાયમ માટે આ આંખો બંધ થઈ જશે!
હંમેશા સુખી રહેજે!— હંમેશા સુખી રહેજે!
શાંતિના ખોળામાં, હે બાળકી, તું સૂતી રહેજે!"
હૃદયનો ઉભરો થંભી ગયો! શ્વાસ થંભી ગયા!
આંખની કીકીઓ સ્થિર થઈ ગઈ! શરીર શાંત થઈ ગયું!
ભયંકર શોકની જ્વાળાથી— બાળકી બેભાન થઈને ઢળી પડી,
જેના ખોળામાં પિતાનું માથું પડેલું છે!
ઝરણાંના પાણીએ દુઃખનું ગીત ગાયું,
અને ડાળી પર મુકેલો એ દીવો ધીમે ધીમે બુઝાઈ ગયો!
