લાહોરની સાંજ હંમેશાં ખીલેલી રહેતી, પણ અરીબાની રૂમની ખીચોખીચ ભરેલી કિતાબોની વચ્ચે માત્ર એક જ અવાજ ગુંજતો—લેપટોપના કીબોર્ડનો ટાઈપિંગ અવાજ. અરીબા એક પીએચડી રિસર્ચ સ્કોલર હતી, જેનો વિષય દક્ષિણ એશિયાની પરંપરાગત કવિતા અને સૂફી સંગીત હતો. બીજી બાજુ, મુંબઈના બાંદ્રા વિસ્તારમાં રહેતો દેવ એક આર્કિટેક્ટ અને હેરિટેજ કન્ઝર્વેશનિસ્ટ હતો, જે જૂની ઇમારતોના ઇતિહાસને ડિજિટલ રૂપ આપવાના પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહ્યો હતો.
બંનેનું મિલન એક વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પર થયું, જ્યાં આખી દુનિયાના સંશોધકો પોતાના વિચારો શેર કરતા. શરૂઆત માત્ર એક રિસર્ચ પેપરના રેફરન્સથી થઈ હતી. અરીબાને એક અપ્રસિદ્ધ ફારસી હસ્તપ્રત જોઈતી હતી જે ભારતના રાષ્ટ્રીય અભિલેખાગારમાં હતી, અને દેવ પાસે એ એરિયાના ડિજિટલ બ્લૂપ્રિન્ટ્સ હતા.
"શું તમે મુંબઈ યુનિવર્સિટીના આર્કાઇવ્સમાંથી મને આ પેજની કોપી અપાવી શકો?" અરીબાનો પહેલો મેસેજ હતો.
દેવે જવાબ આપ્યો, "ચોક્કસ, પણ શરત એ છે કે બદલામાં તમારે મને લાહોરની દીવાલો પર બનેલા એ જમાનાના ભીંતચિત્રોના ફોટા મોકલવા પડશે."
આ શરતે એક એવી મૈત્રીની શરૂઆત કરી જે સમય અને સીમાઓની તમામ દીવાલોને ધીમે-ધીમે તોડી રહી હતી. મહિનાઓ સુધી મેસેજ અને વીડિયો કૉલ ચાલ્યા. શરૂઆતમાં વાત માત્ર કામની થતી, પરંતુ ધીમે-ધીમે એમાં લહરીયા ચા, ગાલિબની ગઝલો, કોક સ્ટુડિયોનું સંગીત અને બંને શહેરોની ગલીઓની સુગંધ ભળી ગઈ.
રાત્રે બે વાગ્યે બંને ઝૂમ કૉલ પર હોય. દિલ્હી-લાહોરની ફ્લાઇટ્સ ભલે અનિશ્ચિત રહેતી, પણ ડિજિટલ તરંગો પર કોઈ વિઝાની જરૂર નહોતી પડતી.
એક સાંજે અરીબાએ કહ્યું, "દેવ, જ્યારે હું કરાચી કે લાહોરની બજારોમાં જાઉં છું અને ન્યૂઝ ચેનલો પર બંને દેશોના તણાવની વાતો સાંભળું છું, ત્યારે મને ડર લાગે છે. આપણી વચ્ચે આટલા કિલોમીટરનું અંતર છે અને તેનાથી વધુ રાજકીય નફરત છે. આપણી મિત્રતા ક્યાં જઈ રહી છે?"
દેવે પોતાની ચાનો કપ ટેબલ પર મૂક્યો અને સ્ક્રીન સામે જોઇને હસીને કહ્યું, "અરીબા, રાજકારણીઓ ભલે નકશા પર નવી રેખાઓ ખેંચી લે, પણ હૃદયનો નકશો તો બહુ જૂનો અને એક જ છે. તારી ચાનો સ્વાદ અને મારી ચાનો સ્વાદ એકસરખો જ છે—બસ તું એને 'દૂધ પત્તી' કહે છે અને હું 'કટિંગ ચ્હા' કહું છું."
આ શબ્દોએ અરીબાના દિલનો ભાર હળવો કરી દીધો. તે સમજી ચૂકી હતી કે દેવ તેના જીવનનો એક અનિવાર્ય હિસ્સો બની ગયો છે. એક દિવસ દેવે પોતાના દિલની વાત કહી દીધી. કોઈ નાટક નહીં, પણ એકદમ સાદગીથી, "અરીબા, મને નથી ખબર કે આપણી આ કહાની ક્યાં જશે, પણ મને એટલી ખબર છે કે ભલે આપણે જુદી સરહદોમાં જીવીએ છીએ, મારી કવિતાનો અંત તારા વગર અધૂરો છે."
અરીબાની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. પાકિસ્તાનની કડક સામાજિક મર્યાદાઓ અને ભારત-પાકિસ્તાનના વણસેલા સંબંધો વચ્ચે આ પ્રેમ એક આગના દરિયા જેવો હતો, છતાં એમાં ડૂબવાની મજા કંઈક અલગ જ હતી.
વર્ષો વીત્યા. પ્રેમ ગાઢ થતો ગયો, પણ વાસ્તવિકતા વધુ કઠિન બનતી ગઈ. અરીબાના પરિવાર માટે કોઈ ભારતીય યુવક સાથે લગ્ન કરવાનો વિચાર પણ અકલ્પ્ય હતો. પાકિસ્તાનના રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં ભારતીય સાથેના સંબંધોને માત્ર 'દેશદ્રોહ' કે શંકાની નજરે જોવામાં આવતા હતા. બીજી તરફ, દેવના ઘરમાં પણ શરૂઆતમાં વિરોધ થયો—સમાજ શું કહેશે અને પાકિસ્તાનની કડક વિઝા નીતિઓ આ સંબંધને ક્યારેય મંજૂરી નહીં આપે એવો ડર હતો.
એક દિવસ અરીબાએ રડતા-રડતા ફોન પર કહ્યું, "મારા ઘરના લોકો મારા માટે સંબંધ શોધી રહ્યા છે. તેઓ ઈચ્છે છે કે હું લાહોરની બહાર પણ ન જાઉં. દેવ, આપણે આ લડાઈ લડી શકીશું નહીં. આ દીવાલ બહુ મોટી છે."
દેવ મૌન રહ્યો. તેણે પોતાની જાતને સંભાળી અને કહ્યું, "આપણે ક્યારેય આ સરહદને જીતવા નથી નીકળ્યા, અરીબા. આપણે તો બસ એકબીજાના દિલને જીત્યા છે. થોડો સમય આપણી જાતને આપીએ. હું પ્રયાસ કરીશ કે કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સેમિનાર અથવા દુબઈના માધ્યમે આપણે રૂબરૂ મળી શકીએ."
તેઓ બંને મહિનાઓ સુધી માત્ર પત્રો અને મર્યાદિત મેસેજ પર જીવતા રહ્યા. અરીબાના ઘરમાં તેના પર દબાણ વધતું ગયું. એક રાત્રે અરીબાનો મેસેજ આવ્યો: "દેવ, મારા પપ્પાએ મારી સગાઈ નક્કી કરી દીધી છે. આવતા મહિને મારે આ રસ્તે આગળ વધવું પડશે. માફ કરજે, હું આ સિસ્ટમ સામે હારી ગઈ."
એ રાત્રે મુંબઈમાં દેવની આંખોમાંથી ઊંઘ ગાયબ થઈ ગઈ. તેણે હાર ન માની. તેણે હિન્દુત્વ અને ઇસ્લામની રાજનીતિથી પર થઈને માત્ર બે પ્રેમાળ આત્માઓ માટે એક યોજના બનાવી.
દેવ પોતાની સેવિંગ્સ ભેગી કરીને અને ઇન્ટરનેશનલ હેરિટેજ કન્ફરન્સના બહાને દુબઈ પહોંચ્યો. આ એ જ જગ્યા હતી જ્યાં ભારત અને પાકિસ્તાનના લોકો વીઝા મેળવીને મુક્તપણે મળી શકતા હતા. તેણે અરીબાને મેસેજ કર્યો: "હું દુબઈમાં છું. કોન્ફરન્સના વેન્યુ પર તારા માટે એક સરપ્રાઈઝ છે. જો તું હિંમત કરી શકતી હોય, તો કોઈક बहाને દુબઈ આવી જા, કારણ કે અહીંથી જ આપણી સાચી કહાની શરૂ થશે."
અરીબાએ પોતાની કાબેલિયતના જોરે યુનિવર્સિટીના એક પેપર પ્રેઝન્ટેશનના બહાને દુબઈની ટિકિટ મેળવી લીધી. પરિવારને એમ હતું કે તે માત્ર એક શૈક્ષણિક સેમિનારમાં જાય છે.
દુબઈના એરપોર્ટ પર જ્યારે બે વર્ષ પછી બંને પહેલીવાર રૂબરૂ મળ્યા, ત્યારે કોઈ શબ્દો બોલવાની જરૂર નહોતી રહી. એ ભીડભાડ વાળી જગ્યાએ બંને એકબીજાને જોઈને ધ્રૂસકે-ધ્રૂસકે રડી પડ્યા. લાખો કિલોમીટરની ભૌગોલિક અને રાજકીય દીવાલો ક્ષણભરમાં ઓગળી ગઈ.
કોફી શોપના ખૂણામાં બેસીને અરીબાએ ધ્રૂજતા હાથે દેવના હાથને પકડ્યો અને કહ્યું, "હું મારી સગાઈ તોડીને આવી છું, દેવ. મેં મારા પરિવાર સામે સ્પષ્ટ કહી દીધું છે કે હું મારી જિંદગીના નિર્ણયો જાતે લઈશ. ભલે હું લાહોરમાં રહું કે મુંબઈમાં, મારું દિલ ક્યાં છે એ હું સારી રીતે જાણું છું."
દેવે તેની આંખોમાં જોયું અને ખિસ્સામાંથી બે નાની ચાંદીની વીંટી કાઢીને ટેબલ પર મૂકી, જે તેણે ખાસ મુંબઈથી બનાવીને આણધી હતી.
આજે, અરીબા અને દેવ ભલે અલગ દેશોમાં રહે છે—અરીબા લાહોર યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર છે અને દેવ મુંબઈમાં પોતાની આર્કિટેક્ટ ફર્મ ચલાવે છે—પણ તેઓએ સાબિત કરી દીધું કે પ્રેમ કોઈ પાસપોર્ટ કે વીઝાનો મોતાજ નથી હોતો.
તેઓ દર વર્ષે દુબઈ કે તુર્કીમાં મળે છે, થોડો સમય સાથે વિતાવે છે અને ફરી પોતપોતાની દુનિયામાં પાછા ફરે છે, આશા સાથે કે એક દિવસ કદાચ આ સરહદો એટલી નરમ પડી જશે કે કોઈ અરીબાને મુંબઈ આવવા માટે કે કોઈ દેવને લાહોર જવા માટે કોઈ ગુપ્ત સંઘર્ષ નહીં કરવો પડે.
