મોદક એ માત્ર એક સ્વાદિષ્ટ મીઠાઈ નથી, પણ ભારતીય સંસ્કૃતિ, આધ્યાત્મિકતા અને ઈતિહાસનું એક અનોખું પ્રતીક છે. ગણેશ ચતુર્થીના તહેવારમાં ભગવાન ગણેશને અતિપ્રિય એવા મોદકનો સંપૂર્ણ અને રસપ્રદ ઈતિહાસ નીચે મુજબ છે:
મોદક #ઇતિહાસ
સંસ્કૃત ભાષામાં 'મોદ' શબ્દનો અર્થ 'આનંદ' કે 'ખુશી' થાય છે અને 'ક' એટલે આપનાર. આમ, 'મોદક' એટલે 'આનંદ આપનારું મિષ્ટાન્ન'.આકારનું રહસ્ય: મોદકનો આકાર ઉપરથી અણીદારો (એકાગ્ર બુદ્ધિનું પ્રતીક) અને નીચેથી પહોળો (વ્યાપક જ્ઞાનનું પ્રતીક) હોય છે.તેનું બહારનું પડ કઠણ કે મોળું હોય છે જે ભૌતિક જગત દર્શાવે છે, જ્યારે અંદરનું ગળ્યું સારણ આત્માના પરમ આનંદનું પ્રતીક છે.
પૌરાણિક ગ્રંથોમાં મોદકના જન્મ અને ગણેશજીના પ્રેમ સાથે જોડાયેલી મુખ્ય બે વાર્તાઓ પ્રચલિત છે:જ્ઞાનનું દિવ્ય મોદક: પદ્મ પુરાણ અનુસાર, એકવાર દેવતાઓએ માતા પાર્વતી અને ભગવાન શિવને એક દિવ્ય મોદક ભેટ આપ્યું. આ મોદક ખાનાર વ્યક્તિ તમામ કળાઓ અને શાસ્ત્રોમાં નિપુણ બની જવાની હતી. માતા પાર્વતીએ આ મોદક આપવા માટે કાર્તિકેય અને ગણેશજી સામે આખી પૃથ્વીની ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરવાની શરત મૂકી. કાર્તિકેય પોતાના મોર પર બેસીને પૃથ્વી ફરવા નીકળ્યા, જ્યારે ગણેશજીએ ચતુરાઈ વાપરીને પોતાના માતા-પિતા (શિવ-પાર્વતી) ને જ સમગ્ર સૃષ્ટિ માની તેમની પ્રદક્ષિણા કરી લીધી. આ બુદ્ધિથી પ્રસન્ન થઈને માતા પાર્વતીએ તે મોદક ગણેશજીને આપ્યું અને ત્યારથી તેઓ 'મોદકપ્રિય' કહેવાયા.પરશુરામ સાથેનું યુદ્ધ અને તૂટેલો દાંત: અન્ય એક કથા મુજબ, જ્યારે ભગવાન શિવ આરામ કરી રહ્યા હતા ત્યારે ગણેશજીએ પરશુરામને અંદર જતા રોક્યા. ગુસ્સામાં આવીને પરશુરામે તેમના પરશુથી હુમલો કર્યો, જેના કારણે ગણેશજીનો એક દાંત તૂટી ગયો અને તેઓ 'એકદંત' કહેવાયા. દાંત તૂટવાને લીધે તેમને કશું પણ ચાવવામાં તકલીફ પડતી હતી. આથી માતા પાર્વતીએ તેમના માટે એકદમ નરમ અને મોંમાં ઓગળી જાય તેવા ચોખાના લોટના મોદક બનાવ્યા, જેને ખાઈને ગણેશજી ખૂબ તૃપ્ત થયા
મોદકનો ઈતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે અને ભારતના પ્રાચીન ગ્રંથોમાં તેનો ઉલ્લેખ મળે છે
આયુર્વેદ અને ચરક સંહિતા (આશરે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૦): પ્રાચીન આયુર્વેદિક ગ્રંથોમાં મોદકનો ઉલ્લેખ કોઈ તહેવારની મીઠાઈ તરીકે નહીં, પણ એક ઔષધિ (દવા) તરીકે થયો હતો. ચોખાનો લોટ, નાળિયેર અને ગોળનું મિશ્રણ પાચન માટે ઉત્તમ અને ઊર્જા આપનારું માનવામાં આવતું હતું.રામાયણ અને મહાભારત: આ બંને મહાકાવ્યોમાં પણ મધુર સારણ ભરેલા ડમ્પલિંગ (મોદક) જેવા પકવાનનો ઉલ્લેખ છે.માનસોલ્લાસ (૧૧૩૦ ઈ.સ.): મધ્યકાલીન યુગના પ્રખ્યાત રાજા સોમેશ્વર દ્વારા લખાયેલા રસોઈ કળાના ગ્રંથ 'માનસોલ્લાસ'માં ચોખાના લોટ અને સુગંધિત મસાલા (એલચી, કપૂર) વડે બનતા મોદકને 'વર્ષોપલગોલક' (ચોમાસાના કરા જેવા દેખાતા ગોળા) કહેવાયા છે.દક્ષિણ ભારતનું સંગમ સાહિત્ય: દક્ષિણ ભારતમાં પણ પ્રાચીન સમયમાં મદુરાઈ જેવા શહેરોમાં શેરીઓમાં વેચાતા મીઠા ચોખાના ડમ્પલિંગનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે, જેને તમિલમાં 'કોઝુકટ્ટાઈ' કહેવાય છે.
પરંપરાગત રીતે મોદકની ઉત્પત્તિ મહારાષ્ટ્ર અને પશ્ચિમ ભારતમાં મુખ્યત્વે માનવામાં આવે છે. સમય સાથે તેના બે મુખ્ય પ્રકારો પ્રચલિત બન્યા:ઉકડીચે મોદક (બાફેલા મોદક): આ સૌથી પરંપરાગત રીત છે, જેમાં ચોખાના લોટની કણક બનાવી, અંદર તાજા નાળિયેર અને ગોળનું સારણ ભરીને તેને વરાળમાં બાફવામાં આવે છે અને ગરમ-ગરમ મોદક પર શુદ્ધ દેશી ઘી લગાવીને પીરસાય છે.તળેલા મોદક: આ પ્રકારમાં સામાન્ય રીતે ઘઉંના લોટનું પડ બનાવીને તેને તેલ કે ઘીમાં ડીપ-ફ્રાય કરવામાં આવે છે, જેથી તે લાંબો સમય સારા રહે છે.આજે આધુનિક સમયમાં માવા મોદક, કાજુ મોદક, ચોકલેટ મોદક અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ મોદક જેવા અનેક પ્રકારો પણ બજારોમાં ધૂમ મચાવી રહ્યા છે
આપણે જેને મીઠાઈ ગણીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં ચોમાસાની ઋતુ માટે તૈયાર કરાયેલું એક સુપરફૂડ (Health Booster) છે.વાયુ અને પિત્તનું સંતુલન: ગણેશ ચતુર્થી ભાદરવા મહિનામાં આવે છે. આ સમયે ઋતુ બદલાતી હોવાથી શરીરમાં પિત્ત અને વાયુનો પ્રકોપ વધે છે. મોદકમાં વપરાતો ગોળ પિત્તને શાંત કરે છે અને ગાયનું ઘી પાચનતંત્રને સ્નિગ્ધતા આપે છે.રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity): પરંપરાગત બાફેલા મોદકમાં તાજું નાળિયેર અને ગોળ હોય છે. નાળિયેરમાં રહેલા ફેટી એસિડ્સ (Lauric Acid) રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે, જે ચોમાસામાં થતા ચેપ (Infections) સામે રક્ષણ આપે છે. તેને બાફવામાં આવતા હોવાથી તે પચવામાં એકદમ હલકા હોય છે.
આ વાત તમને આશ્ચર્યચકિત કરી દેશે કે મોદક માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પણ જાપાનમાં પણ પવિત્ર માનવામાં આવે છે!જાપાનમાં બૌદ્ધ ધર્મના એક ફાટામાં ગણેશજીને 'કાંગીતેન' (Kangiten) તરીકે પૂજવામાં આવે છે.ત્યાં ગણેશજીને જે ભોગ ચડાવવામાં આવે છે તેને 'કંગિદન' (Kangidan) કહે છે. આ મિષ્ટાન્ન બિલકુલ આપણા મોદક જેવું જ હોય છે. તે દહીં, મધ અને કઠોળના લોટમાંથી બનાવવામાં આવે છે અને તેને તળીને ભગવાનને અર્પણ કરાય છે.
ભારતના અતિ પ્રાચીન મંદિરોની મૂર્તિઓ પર નજર કરીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે મોદકનો ઇતિહાસ કેટલો જૂનો છે:એલોરાની ગુફાઓ અને ચૌલુક્ય કાળ: ઈસવીસનની ૬ઠ્ઠી અને ૭મી સદીની ગણેશજીની પ્રાચીન મૂર્તિઓના ડાબા હાથમાં મોદકનો લાડુ સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે.કેટલીક પ્રાચીન મૂર્તિઓમાં ગણેશજીની સુંઢ મોદકને અડકેલી હોય તેવી મુદ્રામાં છે, જેને 'મોદકહસ્ત' કહેવામાં આવે છે. આ દર્શાવે છે કે સદીઓ પહેલા પણ મોદકનો આકાર અને તેનું મહત્વ આવું જ હતું.
ભારતના જુદા જુદા રાજ્યોમાં મોદકને માત્ર અલગ નામે જ નથી ઓળખવામાં આવતો, પણ તેની બનાવટમાં પણ સ્થાનિક ટ્વિસ્ટ છે:તમિલનાડુ (Kozhukattai): અહીં ગણેશ ચતુર્થી (વિનાયક ચતુર્થી) પર 'કોઝુકટ્ટાઈ' બનાવાય છે. આમાં અંદરના સારણમાં ગોળ-નાળિયેર ઉપરાંત ક્યારેક મસાલેદાર ચણાની દાળનું તીખું સારણ (Savory filling) પણ ભરવામાં આવે છે.આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણા (Kudumu / Kudumulu): અહીં તેને કુડુમુલુ કહે છે. તે આકારમાં ગોળ લાડુ જેવા અથવા અર્ધચંદ્રાકાર (ગુજિયા જેવા) હોય છે.મણિપુર: ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં પણ ગણેશ પૂજા વખતે ચોખાના લોટમાંથી બનતી એક ખાસ મીઠાઈ ચડાવાય છે જે મોદકનું જ એક સ્વરૂપ છે.
ભગવાન ગણેશને ૨૧ મોદક ચડાવવા પાછળ એક ચોક્કસ ગણતરી છે. હિન્દુ શાસ્ત્રો મુજબ આપણા શરીરમાં અને બ્રહ્માંડમાં ૫ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, ૫ કર્મેન્દ્રિયો, ૫ પ્રાણ, ૫ મહાભૂત (પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ) અને ૧ અહંકાર રહેલા છે. આ ૨૧ તત્વોને શુદ્ધ કરીને ભગવાનના ચરણોમાં અર્પણ કરવાના પ્રતીક રૂપે ૨૧ મોદકનો ભોગ ધરાવાય છે
પરંપરાગત 'ઉકડીચે મોદક' (બાફેલા મોદક) હાથથી બનાવતી વખતે તેના પર કળીઓ (ચપટીઓ) પાડવામાં આવે છે. શાસ્ત્રો અને જૂની પરંપરાઓ અનુસાર:આદર્શ મોદકમાં ૧૧, ૨૧ અથવા ૩૧ કળીઓ હોવી જોઈએ.હાથથી પરફેક્ટ કળીઓ પાડવી એ એક અનોખી કારીગરી છે. મહારાષ્ટ્રના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જે સ્ત્રીઓ મોલ્ડ (બીબા) વગર હાથથી વધુ કળીઓવાળા અને પાતળા પડના મોદક બનાવી શકે, તેમને રસોઈ કળામાં સર્વશ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
મોદક ગમે તે ચોખાના લોટમાંથી નથી બનતા. જો લોટ સાચો ન હોય તો મોદક તૂટી જાય છે.પરંપરાગત રીતે, મહારાષ્ટ્રના કોંકણ વિસ્તારમાં ઉગતા ખાસ સુગંધિત ચોખા જેવા કે 'અંબેમોહર' (Ambemohar) કે 'બાસમતી' ના લોટનો ઉપયોગ થાય છે.અંબેમોહર ચોખાની સુગંધ કેરીના મોર (આંબાના ફૂલ) જેવી હોય છે. આ ચોખામાં રહેલો સ્ટાર્ચ મોદકને તૂટવા નથી દેતો અને એક અનોખી કુદરતી સુગંધ આપે છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: પ્રાચીન સમયમાં રાજા-મહારાજાઓના દરબારમાં કે મંદિરોમાં જે પરિવારો ખાસ પૂજા અને ઉત્સવો માટે પવિત્ર મિષ્ટાન્ન બનાવવાનું કામ કરતા, તેમને 'મોદક' તરીકે ઓળખવામાં આવતા.તાજેતરનો રસપ્રદ કિસ્સો: પશ્ચિમ બંગાળના ચંદનનગરમાં ૨૨૦ વર્ષ જૂની મીઠાઈની દુકાન ચલાવતા પ્રખ્યાત હલવાઈ સૂર્ય કુમાર મોદકના પરિવાર દ્વારા બનાવાતી 'જલભરા સંદેશ' (જેમાં અંદર રસ ભરેલો હોય છે) મીઠાઈને જૂન ૨૦૨૬માં જ ભારત સરકાર દ્વારા Geographical Indication (GI) Tag આપવામાં આવ્યો છે. આમ, મોદક નામ સાથે ઐતિહાસિક મીઠાઈઓનું ગૌરવ જોડાયેલું છે.
પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન ભારતમાં (ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળ અને મહારાષ્ટ્રમાં) જે પરિવારો કે જ્ઞાતિના લોકો પરંપરાગત રીતે મીઠાઈઓ (ખાસ કરીને મોદક, લાડુ કે સંદેશ) બનાવવાનું, કંદોઈનું અથવા પૂજાની સામગ્રી તૈયાર કરવાનું કામ કરતા, તેમને સમાજમાં 'મોદક' તરીકે ઓળખવામાં આવતા. બંગાળમાં મોદક (Moira) જ્ઞાતિના લોકો શુદ્ધ દૂધ અને માવાની મીઠાઈઓ બનાવવા માટે પ્રખ્યાત હતા. સમય જતાં આ વ્યવસાય જ તેમની કાયમી અટક બની ગયો.
મહારાષ્ટ્રમાં મોદક આટલો બધો લોકપ્રિય કેમ થયો તેની પાછળ એક ખાસ ઐતિહાસિક સમયગાળો છે.પેશવા શાસન (18મી સદી): પુણેના પેશવા રાજાઓ ગણેશજીના પરમ ભક્ત હતા. તેમના સમયમાં ભાદરવા મહિનાના ગણેશ ઉત્સવ દરમિયાન હજારોની સંખ્યામાં ઉકડીચે મોદક (બાફેલા મોદક) બનાવીને આખા નગરમાં વહેંચવામાં આવતા હતા.રાજવી રસોડામાં મોદક બનાવવા માટે ખાસ રસોઈયાઓ રાખવામાં આવતા અને ત્યારથી જ આ મીઠાઈ મહારાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિની ઓળખ બની ગઈ.
તંત્ર ચિત્રકળા અને યંત્રોમાં મોદકના બે ભાગને એક બહુ મોટો અર્થ આપવામાં આવ્યો છે:મોદકનું બહારનું પડ (ચોખાનો સફેદ લોટ) એ 'શક્તિ' એટલે કે ભૌતિક દુનિયાનું પ્રતીક છે.મોદકની અંદરનું ગળ્યું પૂરણ (ગોળ અને નાળિયેર) એ 'શિવ' એટલે કે આત્માના પરમ આનંદનું પ્રતીક છે.જ્યારે તંત્ર સાધનામાં 'શિવ' અને 'શક્તિ' નું મિલન થાય છે, ત્યારે માણસને જે પરમ આનંદ મળે છે તે જ ખરો 'મોદક' છે
ભારતના નેશનલ મ્યુઝિયમ (નવી દિલ્હી) માં ૧૭૩૦ નું એક અતિ પ્રાચીન 'બસોહલી લઘુચિત્ર' (Basohli Miniature Painting) રાખવામાં આવ્યું છે.આ ચિત્રમાં ભગવાન ગણેશના હાથમાં એક નાનો કટોરો છે જે ત્રણ મોદકથી ભરેલો છે અને તેઓ પોતાની સુંઢથી ચોથો મોદક ખાવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. આ ચિત્ર એ વાતનો પુરાવો છે કે સેંકડો વર્ષો પહેલાં પણ કલાકારો માટે ગણેશજી અને મોદકનું જોડાણ કેટલું મહત્વનું હતું.
#ભારતનોઇતિહાસ
#Modak #કૃષ્ણસખી
