પ્રકરણ ૩
લૉરિસ્ટન ગાર્ડન્સનું રહસ્ય
હું સ્વીકારું છું કે મારા સાથીના સિદ્ધાંતોની વ્યવહારિકતાના આ નવા પુરાવાએ મને ખરેખર ચોંકાવી દીધો હતો. તેની વિશ્લેષણાત્મક શક્તિઓ માટેનો મારો આદર અદ્ભુત રીતે વધી ગયો હતો. જો કે, મારા મનમાં હજી પણ એક શંકા છુપાયેલી હતી કે આ બધું મને પ્રભાવિત કરવા માટેનું કોઈ અગાઉથી ગોઠવાયેલું નાટક તો નથી ને! જો કે, તેને મને ફસાવવામાં શું સ્વાર્થ હોઈ શકે તે મારી સમજ બહાર હતું. જ્યારે મેં તેની તરફ જોયું, ત્યારે તેણે પત્ર વાંચવાનું પૂરું કરી લીધું હતું અને તેની આંખોમાં એ ખાલીપો તથા બેચેની આવી ગઈ હતી જે માનસિક એકાગ્રતા (સ્વપ્નિલ અવસ્થા) દર્શાવતી હતી.
મેં પૂછ્યું, "તમે દુનિયામાં એવું અનુમાન કેવી રીતે લગાવ્યું?"
તેણે ચિઢાઈને કહ્યું, "શાનું અનુમાન?"
"અરે પેલું, કે તે મરિન્સનો નિવૃત્ત સેર્જન્ટ હતો."
તેણે સખત અવાજમાં જવાબ આપ્યો, "મારી પાસે આવી નાની-નાની વાતો માટે સમય નથી." પછી સ્મિત આપતા બોલ્યો, "મારી ખરબચડી ભાષા માટે માફ કરજો. તમે મારા વિચારોની કડી તોડી નાખી; પણ કદાચ સારું જ થયું. તો શું ખરેખર તમે એ નહોતા જોઈ શક્યા કે એ માણસ મરિન્સનો સેર્જન્ટ હતો?"
"ના ભાઈ, બિલકુલ નહીં."
"તેને સમજાવવા કરતા જાણવું વધુ સહેલું હતું. જો તમને એમ પૂછવામાં આવે કે બે અને બે ચાર થાય છે તે સાબિત કરો, તો તમને થોડી મુશ્કેલી પડી શકે, છતાં તમે એ હકીકત વિશે પૂરેપૂરા ચોક્કસ છો. રસ્તાની સામે પારથી પણ હું પેેલા માણસના હાથના પાછલા ભાગ પર એક મોટું વાદળી એન્કર છૂંદેલું જોઈ શકતો હતો. તે સમુદ્રની ઓળખ આપતું હતું. વળી, તેની ચાલ લશ્કરી હતી અને નિયમ મુજબના સાઇડ-વ્હીસ્કર્ટી (ગાલ પરના વાળ) હતા. આના પરથી મરિન (નૌસૈનિક) સ્પષ્ટ થઈ ગયો. તે એવો માણસ હતો જેનામાં થોડો આત્મ-અભિમાન અને હુકમ ચલાવવાનો ચોક્કસ અંદાજ હોય. તેણે જે રીતે તેનું માથું ઊંચું રાખ્યું હતું અને લાકડી ફેરવી હતી તે તમે જરૂર જોયું હશે. દેખાવ પરથી તે એક સ્થિર, આદરણીય અને આધેડ વયનો માણસ પણ હતો—આ બધી હકીકતોએ મને એ વિશ્વાસ અપાવ્યો કે તે સેર્જન્ટ રહી ચૂક્યો હશે."
મેં આશ્ચર્યથી કહ્યું, "અદ્ભુત!"
હોમ્સે કહ્યું, "સામાન્ય બાબત છે," છતાં મને તેના હાવભાવ પરથી લાગ્યું કે મારી સ્પષ્ટ નવાઈ અને પ્રશંસાથી તે ખુશ થયો હતો. "મેં હમણાં જ કહ્યું હતું કે કોઈ અપરાધીઓ નથી. લાગે છે કે હું ખોટો હતો—આ જુઓ!" તેણે પેલો પત્ર મારી તરફ ફેંક્યો જે કમિશનર લાવ્યો હતો.
જેવું મેં તેના પર નજર નાખી, હું બોલી ઊઠ્યો, "અરે, આ તો ભયાનક છે!"
તેણે શાંતિથી ટિપ્પણી કરી, "તે થોડું અસાધારણ લાગે છે. શું તમે તે મને મોટેથી વાંચી સંભળાવશો?"
આ એ પત્ર હતો જે મેં તેને વાંચી સંભળાવ્યો—
"મારા પ્રિય મી. શર્લોક હોમ્સ,
બ્રિક્સટન રોડ પાસે આવેલા લૉરિસ્ટન ગાર્ડન્સના મકાન નંબર ૩ માં રાત્રે એક ખરાબ બનાવ બન્યો છે. રાત્રે બે વાગ્યાની આસપાસ આપણી ડ્યુટી પરના સિપાઈએ ત્યાં દીવો (પ્રકાશ) જોયો, અને મકાન ખાલી હોવાથી તેને શંકા ગઈ કે કંઈક અયોગ્ય છે. તેણે દરવાજો ખુલ્લો જોયો, અને ફર્નિચર વગરના રૂમમાં એક સરસ કપડાં પહેરેલા જેન્ટલમેનની લાશ મળી, જેના ખિસ્સામાં 'ઇનોચ જે. ડ્રેબર, ક્લેવલેન્ડ, ઓહાયો, યુ.એસ.એ.' નામનું કાર્ડ હતું. ત્યાં કોઈ લૂંટફાટ થઈ નથી, કે એ વાતનો પણ કોઈ પુરાવો નથી કે તે માણસનું મૃત્યુ કેવી રીતે થયું. રૂમમાં લોહીના નિશાન છે, પણ તેના શરીર પર કોઈ ઘા નથી. તે ખાલી મકાનમાં કેવી રીતે આવ્યો તે અંગે આપણને કોઈ ખબર નથી; હકીકતમાં, આખો મામલો એક કોયડો છે. જો તમે બાર વાગ્યા પહેલા ગમે ત્યારે આ મકાને આવી શકો, તો હું તમને ત્યાં મળીશ. જ્યાં સુધી તમારા તરફથી કોઈ જવાબ ન મળે ત્યાં સુધી મેં બધું જેવું હતું તેવું જ (in statu quo) છોડી દીધું છે. જો તમે આવવામાં અસમર્થ હોવ તો હું તમને વધુ વિગતો આપીશ, અને જો તમે મને તમારો અભિપ્રાય આપીને કૃતાર્થ કરશો તો હું ખૂબ જ આભારી રહીશ.
આપનો વિશ્વાસુ,
ટૉબિયાસ ગ્રેગસન."
મારા મિત્રએ ટિપ્પણી કરી, "સ્કોટલેન્ડ યાર્ડના લોકોમાં ગ્રેગસન સૌથી હોશિયાર છે; ખરાબ લોકોની ભીડમાં તે અને લેસ્ટ્રેડ શ્રેષ્ઠ છે. બંને ઝડપી અને ઊર્જાવાન છે, પણ રૂઢિચુસ્ત—અતિશય હદ સુધી. વળી, તેઓ એકબીજાની સાથે અદેખાઈ પણ રાખે છે. તેઓ વ્યાવસાયિક સુંદરીઓની જેમ એકબીજાથી ઈર્ષ્યા કરે છે. જો આ બંનેને તપાસ સોંપવામાં આવશે તો આ કેસમાં ખૂબ મજા આવશે."
તેની આ શાંત અને બેપરવાહ વાતોથી મને નવાઈ લાગી. મેં કહ્યું, "ચોક્કસપણે એક ક્ષણ પણ ગુમાવવાનો સમય નથી, શું હું તમારા માટે ગાડી મંગાવું?"
"મને ખાતરી નથી કે હું જઈશ કે નહીં. પૃથ્વી પર જીવનાર સૌથી લાચાર અને આળસુ શેતાન હું છું—એટલે કે જ્યારે આળસનો મૂડ સવાર હોય ત્યારે, બાકી હું જરૂર પડે ત્યારે પૂરતો ચપળ પણ થઈ શકું છું."
"અરે, આ તો એવો જ મોકો છે જેની તમે લાંબા સમયથી રાહ જોઈ રહ્યા હતા."
"મારા વ્હાલા મિત્ર, એનાથી મને શું ફરક પડે છે? ધારો કે હું આખો મામલો ઉકેલી નાખું છું, તો પણ તમે ખાતરી રાખજો કે ગ્રેગસન, લેસ્ટ્રેડ એન્ડ કંપની જ વાહ વાહ (credit) ખિસ્સામાં મૂકી જશે. બિન-સરકારી (અધિકારી ન હોવાના) વ્યક્તિ હોવાપણાનું આ જ પરિણામ આવે છે."
"પણ તે તમને મદદ કરવા માટે વિનંતી કરે છે."
"હા. તે જાણે છે કે હું તેના કરતા ચડિયાતો છું, અને તે સ્વીકારે પણ છે; પણ કોઈ ત્રીજા વ્યક્તિ સામે સ્વીકારવા કરતા તે પોતાની જીભ કાપી નાખશે. જો કે, આપણે જઈને એક નજર નાખવામાં વાંધો નથી. હું તેને મારા પોતાના દમ પર ઉકેલીશ. જો બીજું કંઈ નહીં તો હું તેમના પર હસી તો શકીશ જ. ચાલો!"
તેણે ઝડપથી પોતાનો ઓવરકોટ પહેરી લીધો અને એવી ચપળતા બતાવી જે દર્શાવતી હતી કે તેની આળસ ગાયબ થઈ ગઈ છે અને ઉત્સાહ આવી ગયો છે.
તેણે કહ્યું, "તમારી ટોપી લઈ લો."
"તમારી ઇચ્છા છે કે હું પણ આવું?"
"હા, જો તમારી પાસે બીજું કોઈ સારું કામ ન હોય તો." એકાદ મિનિટની અંદર અમે બંને હંસોમ કેબમાં બેસીને બ્રિકસટન રોડ તરફ પૂરપાટ વેગે નીકળી ગયા.
સવાર ધુમ્મસભરી અને વાદળછાયું હતી, અને મકાનોની છત પર એક ડલ રંગનું આવરણ લટકતું હતું, જે નીચેના કીચડ જેવા રસ્તાના પ્રતિબિંબ જેવું લાગતું હતું. મારા સાથી ઉત્તમ મૂડમાં હતા અને ક્રેમોના વાયલિન વિશે તથા સ્ટ્રાડિવેરિયસ અને અમાટી વચ્ચેના તફાવતો વિશે વાતો કરી રહ્યા હતા. જ્યાં સુધી મારી વાત છે, તો હું ચૂપ હતો, કારણ કે ખરાબ વાતાવરણ અને જે ઉદાસીભરા કામ માટે અમે જઈ રહ્યા હતા તેણે મારા મનને ડલ કરી દીધું હતું.
આખરે હોમ્સના સંગીતના પ્રવચનમાં વિક્ષેપ પાડતા મેં કહ્યું, "તમે આ હાથ પરના મામલા વિશે બહુ વિચાર કરતા લાગતા નથી."
તેણે જવાબ આપ્યો, "હજી કોઈ ડેટા (માહિતી) નથી. બધા પુરાવા મળ્યા વગર પૂર્વગ્રહ બાંધવો એ સૌથી મોટી ભૂલ છે. તે નિર્ણયને પક્ષપાતી બનાવે છે."
આંગળીથી ઈશારો કરતા મેં કહ્યું, "તમને ટૂંક સમયમાં જ ડેટા મળી જશે; આ બ્રિક્ટન રોડ છે, અને જો હું બહુ ભૂલ ન કરતો હોઉં તો પેલું મકાન છે."
"હા, એ જ છે. રોકો, ડ્રાઇવર, રોકો!" અમે હજી તેનાથી સો ફૂટ દૂર હતા, પણ તેણે ગાડી નીચે ઉતરવાનો આગ્રહ કર્યો અને બાકીનો રસ્તો અમે ચાલીને પૂરો કર્યો.
નંબર ૩, લૉરિસ્ટન ગાર્ડન્સનો દેખાવ અશુભ અને ધમકીભર્યો લાગતો હતો. તે ચાર મકાનોની એક હરોળમાં હતું જે રસ્તાથી થોડે પાછળ હતા, જેમાં બે વસવાટવાળા હતા અને બે ખાલી હતા. ખાલી મકાનોની ત્રણ માળની ખાલી અને ઉદાસ ખિડકીઓ ખાલી અને નિરાશાજનક દેખાતી હતી, સિવાય કે ક્યાંક-ક્યાંક કાચ પર "ભાડે આપવાનું છે" નું કાર્ડ લગાડેલું હતું. મકાનની આગળ એક નાનો બગીચો હતો જેમાં બીમાર છોડ વેરવિખેર ઊગેલા હતા, અને ત્યાંથી એક સાંકડો પીળો રસ્તો પસાર થતો હતો જે દેખીતી રીતે માટી અને કાંકરીનું મિશ્રણ હતો. રાત્રે પડેલા વરસાદના કારણે આખી જગ્યા કીચડવાળી થઈ ગઈ હતી. બગીચાની આસપાસ ત્રણ ફૂટની ઈંટોની દીવાલ હતી જેના પર લાકડાની રેલિંગ હતી, અને આ દીવાલ સામે એક મજબૂત પોલીસ કન્સ્ટેબલ ટેકો દઈને ઉભો હતો, જેની આસપાસ કેટલાક નવરા લોકોની ભીડ જમા થઈ હતી જેઓ અંદર શું ચાલી રહ્યું છે તેની ઝલક મેળવવાની આશામાં ગરદન લાંબી કરીને જોઈ રહ્યા હતા.
મેં ધાર્યું હતું કે શર્લોક હોમ્સ તરત જ મકાનની અંદર દોડી જશે અને આ રહસ્યના અભ્યાસમાં ડૂબી જશે. પણ તેના ઇરાદાથી વિપરીત કંઈક હતું. સંજોગો જોતા જે દેખાડો લાગે તેવી બેપરવાઈ સાથે, તે ફૂટપાથ પર આળસથી અહીં-તહીં ફરવા લાગ્યો અને જમીન, આકાશ, સામેના મકાનો અને રેલિંગની હરોળને ખાલી નજરે જોવા લાગ્યો. પોતાની તપાસ પૂરી કર્યા પછી, તે રસ્તાની કિનારે-કિનારે (ઘાસની કોર પર) ધીમે-ધીમે આગળ વધ્યો અને તેની નજર સતત જમીન પર જડાયેલી હતી. તે બે વાર અટક્યો, અને એક વાર મેં તેને હસતા જોયો તથા સંતોષનો ઉદ્ગાર કાઢતા સાંભળ્યો. ભીની ચીકણી માટી પર પગના ઘણા નિશાન હતા, પણ પોલીસ સતત ત્યાં અવર-જવર કરી રહી હોવાથી મને સમજાતું નહોતું કે મારો સાથી તેમાંથી શું શીખી શકશે. તેમ છતાં, તેની નિરીક્ષણ શક્તિની ઝડપના એટલા અદભુત પુરાવા મને મળી ચૂક્યા હતા કે મને શંકા નહોતી કે તે ઘણું બધું જોઈ રહ્યો હતો જે મારી નજરથી છુપાયેલું હતું.
મકાનના દરવાજા પર અમને એક લાંબો, સફેદ ચહેરાવાળો અને સોનેરી વાળવાળો માણસ મળ્યો જેના હાથમાં નોટબુક હતી. તે દોડીને આવ્યો અને મારા મિત્રનો હાથ ઉષ્માથી પકડી લીધો. તેણે કહ્યું, "તમારા આવવાથી ખરેખર બહુ કૃપા થઈ; મેં બધું જ એમ ને એમ અછૂત છોડી દીધું છે."
મારા મિત્રએ રસ્તા તરફ ઈશારો કરતા કહ્યું, "પેલી જગ્યા સિવાય! જો ત્યાં ભેંસોનું ટોળું પસાર થયું હોત તો પણ આનાથી વધુ ગંદકી ન ફેલાત. અલબત્ત, તમે આની મંજૂરી આપતા પહેલા તમારા પોતાના તારણો કાઢી જ લીધા હશે, ગ્રેગસન?"
જાસૂસે લપસતા અંદાજમાં કહ્યું, "ઘરની અંદર એટલું બધું કામ હતું કે... મારા સાથી મી. લેસ્ટ્રેડ અહીં જ છે. મેં આ સંભાળવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂક્યો હતો."
હોમ્સે મારી તરફ જોયું અને તિરસ્કારથી પોતાની ભ્રમરો ઊંચી કરી. તેણે કહ્યું, "તમારા અને લેસ્ટ્રેડ જેવા બે સક્ષમ માણસો હાજર હોય ત્યારે કોઈ ત્રીજા પક્ષ માટે શોધવાનું ખાસ કશું બચે નહીં."
ગ્રેગસને સંતોષથી પોતાના હાથ ઘસ્યા. તેણે જવાબ આપ્યો, "મને લાગે છે કે આપણે જેટલું થઈ શકે તેટલું કરી લીધું છે; છતાં આ એક વિચિત્ર કેસ છે, અને હું જાણું છું કે તમને આવી ચીજોનો શોખ છે."
શર્લોક હોમ્સે પૂછ્યું, "તમે અહીં કોઈ ગાડી (કેબ) માં નથી આવ્યા ને?"
"ના, સર."
"કે લેસ્ટ્રેડ?"
"ના, સર."
"તો ચાલો આપણે અંદર જઈને રૂમ જોઈએ." આ અસંબદ્ધ વાત કરીને તે સીધો મકાનની અંદર ચાલ્યો ગયો, અને તેની પાછળ ગ્રેગસન પણ ગયો જેના ચહેરા પર આશ્ચર્ય સાફ દેખાતું હતું.
એક ટૂંકી, સાદી લાકડાની અને ધૂળવાળી કોરિડોર રસોડા અને ઓફિસો તરફ જતી હતી. તેની ડાબી અને જમણી બાજુએ બે દરવાજા હતા. તેમાંથી એક દરવાજો સ્પષ્ટપણે ઘણા અઠવાડિયાથી બંધ હતો. બીજો દરવાજો ડાઈનિંગ રૂમનો હતો, જે એ જગ્યા હતી જ્યાં આ રહસ્યમય બનાવ બન્યો હતો. હોમ્સ અંદર ગયો, અને મૃત્યુની હાજરીથી હૃદયમાં જે ગંભીર ડર પેદા થાય તેવા ભાવ સાથે હું પણ તેની પાછળ ગયો.
તે એક મોટો ચોરસ રૂમ હતો, જે ફર્નિચર ન હોવાને કારણે વધુ મોટો દેખાતો હતો. દીવાલો પર સસ્તી ચમકદાર પત્રવાળી ડિઝાઇન ચોંટાડેલી હતી, પણ કેટલીક જગ્યાએ ભેજ (ફૂગ) ના કારણે ડાઘ પડી ગયા હતા અને મોટી પટ્ટીઓ છૂટી પડીને લટકી રહી હતી, જેનાથી નીચેનો પીળો પ્લાસ્ટર દેખાતો હતો. દરવાજાની સામે જ એક આકર્ષક ફાયરપ્લેસ હતી, જેના પર સફેદ માર્બલના નકલી પથ્થરની મેન્ટલપીસ હતી. તેના એક ખૂણા પર લાલ મોમના દીવા (મોમબત્તી) નો ટુકડો ચોંટેલો હતો. એકમાત્ર બારી એટલી ગંદી હતી કે પ્રકાશ અસ્પષ્ટ અને ધૂંધળો આવતો હતો, જેના કારણે દરેક વસ્તુ પર એક ઝાંખો ભૂખરો રંગ છવાયેલો હતો, અને આખો રૂમ ગાઢ ધૂળના થરથી ઢંકાયેલો હોવાથી તે વધુ નિરાશાજનક લાગતો હતો.
આ બધી વિગતો મેં પછીથી નોંધી. હાલમાં મારું ધ્યાન માત્ર પેલી એકલા, ગંભીર અને હલનચલન વગરની લાશ પર કેન્દ્રિત હતું જે ફર્શ પર ફેલાયેલી પડી હતી અને તેની ખાલી, નજર વગરની આંખો રંગ બદલી ચૂકેલા છાપરા (છત) તરફ તાકી રહી હતી. તે આશરે તે તેતાલીસ કે ચુંમાલીસ વર્ષના એક માણસની લાશ હતી, જે મધ્યમ બાંધાનો, પહોળા ખભાવાળો, ઘૂઘરાળા કાળા વાળ અને ટૂંકી ખરબચડી દાઢી ધરાવતો હતો. તેણે ભારે ગાભાવાળો લાંબો કોટ (ફ્રોક કોટ) અને વેસ્કોટ પહેર્યા હતા, સાથે આછા રંગનું પેન્ટ તથા ઉત્તમ કૉલર અને કફ હતા. તેની બાજુમાં ફર્શ પર એક સરસ રીતે બ્રશ કરેલી અને ટિમ ટોપ હેટ (સુંદર ટોપી) મૂકેલી હતી. તેના હાથ મુઠ્ઠી વાળેલા હતા અને બાજુમાં ફેલાયેલા હતા, જ્યારે તેના પગ એ રીતે ગૂંચવાયેલા હતા જાણે કે તેણે મૃત્યુ સામે બહુ ભીષણ સંઘર્ષ કર્યો હોય. તેના કઠણ થઈ ગયેલા ચહેરા પર ભય અને, મને લાગ્યું તેમ, નફરતના એવા ભાવ હતા જે મેં ક્યારેય કોઈ માનવ ચહેરા પર જોયા નહોતા. આ ઘાતકી અને ભયાનક વિકૃતિ, નીચા કપાળ, સપાટ નાક અને આગળ નીકળેલા જડબા સાથે મળીને મૃતકને અજીબ રીતે વાનર (એપ) જેવો દેખાવ આપતી હતી, જે તેની મરડાયેલી અકુદરતી મુદ્રાથી વધુ વધી જતો હતો. મેં મૃત્યુને ઘણા રૂપોમાં જોયું છે, પણ ઉપનગરીય લંડનના એક મુખ્ય માર્ગ પર ખુલેલા આ અંધારા, ગંદા રૂમ જેટલું ડાહ્યું ડમરું અને ભયાનક તે ક્યારેય નથી લાગ્યું.
લેસ્ટ્રેડ, હંમેશની જેમ પાતળો અને ઉંદર જેવો, દરવાજા પાસે ઊભો હતો અને તેણે મારા તથા મારા સાથીનું સ્વાગત કર્યું.
તેણે ટિપ્પણી કરી, "આ કેસ ધમાકો મચાવી દેશે, સર. મેં આનાથી ખરાબ ક્યારેય નથી જોયું, અને હું કોઈ નવોડિયો નથી."
ગ્રેગસને પૂછ્યું, "કોઈ જ સુરાગ નથી મળ્યો?"
લેસ્ટ્રેડ તરત બોલી ઉઠ્યો, "બિલકુલ નહીં."
શર્લોક હોમ્સ લાશ તરફ આગળ વધ્યો, અને ઘૂંટણભેર બેસીને તેનું ઝીણવટપૂર્વક પરીક્ષણ કરવા લાગ્યો. લોહીના અસંખ્ય છાંટાઓ અને ડાઘો તરફ ઈશારો કરીને તેણે પૂછ્યું, "તમને પૂરી ખાતરી છે કે કોઈ ઘા નથી?"
બંને જાસૂસોએ એકસાથે બૂમ પાડી, "એકદમ પાક્કું!"
"તો પછી, સ્વાભાવિક રીતે જ આ લોહી કોઈ બીજા વ્યક્તિનું છે—સંભવતઃ ખૂનીનું, જો ખૂન થયું હોય તો. આ મને ૩૪ માં ઉટ્રેક્ટ (Utrecht) માં વેન જાનસેન (Van Jansen) ના મૃત્યુ વખતે બનેલી ઘટનાઓની યાદ અપાવે છે. ગ્રેગસન, શું તમને એ કેસ યાદ છે?"
"ના, સર."
"વાંચી લેજો—તમારે ખરેખર વાંચવું જોઈએ. સૂર્યની નીચે કંઈ નવું નથી. આ બધું અગાઉ પણ બની ચૂક્યું છે."
તે બોલતો ગયો તેમ તેની ચપળ આંગળીઓ અહીં, ત્યાં અને બધે જ ફરી રહી હતી—સ્પર્શ કરતી, દબાવતી, બટન ખોલતી, તપાસ કરતી, જ્યારે તેની આંખોમાં એ જ દૂરની શૂન્યમનસ્કતા હતી જેનો મેં અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યો છે. તપાસ એટલી ઝડપથી કરવામાં આવી કે કોઈ કલ્પના પણ ન કરી શકે કે તે કેટલી ઝીણવટપૂર્વક થઈ રહી હતી. છેલ્લે, તેણે મૃતકના હોઠ સૂંઘ્યા, અને પછી તેના પેટન્ટ લેધર બૂટના તળિયા તરફ નજર નાખી.
તેણે પૂછ્યું, "તેને જરાય ખસેડવામાં આવ્યો નથી ને?"
"અમારી તપાસના હેતુ માટે જેટલું જરૂરી હતું તેનાથી વધુ નહીં."
તેણે કહ્યું, "હવે તમે તેને શબઘર (મોર્ચરી) માં લઈ જઈ શકો છો. હવે અહીં શીખવા જેવું કશું બાકી નથી."
ગ્રેગસન પાસે સ્ટ્રેચર અને ચાર માણસો તૈયાર જ હતા. તેના બોલાવવાથી તેઓ રૂમમાં આવ્યા, અને પેલા અજાણ્યા શખ્સને ઊંચકીને બહાર લઈ ગયા. જ્યારે તેઓએ તેને ઊંચક્યો, ત્યારે એક વીંટી રણકતી નીચે પડી અને ફર્શ પર ગબડી ગઈ. લેસ્ટ્રેડે તેને ઝૂંટવી લીધી અને આશ્ચર્યચકિત આંખોથી તેની સામે તાકી રહ્યો.
તેણે બૂમ પાડી, "અહીં કોઈ સ્ત્રી પણ આવી હતી! આ કોઈ સ્ત્રીની લગ્નની વીંટી (વેડિંગ રિંગ) છે."
તે બોલતો ગયો તેમ તેણે તેને પોતાની હથેળી પર આગળ ધરી. અમે બધા તેની આસપાસ ભેગા થઈ ગયા અને તેની સામે જોવા લાગ્યા. તેમાં કોઈ શંકા નહોતી કે સાદા સોનાનું એ વર્તુળ ક્યારેક કોઈ દુલ્હનની આંગળીની શોભા વધારતું હશે.
ગ્રેગસને કહ્યું, "આ તો મામલો વધુ ગૂંચવી નાખે છે. ભગવાન જાણે, આ પહેલાં જ પૂરતો ગૂંચવાયેલો હતો."
હોમ્સે ટિપ્પણી કરી, "તમને ખાતરી છે કે તે મામલો સરળ નથી બનાવતો? તેની સામે તાકી રહેવાથી કઈં ન શીખી શકાય. તેના ખિસ્સામાંથી શું મળ્યું?"
ગ્રેગસન સીડીના સૌથી નીચેના પગથિયાં પર વેરવિખેર પડેલી ચીજો તરફ ઈશારો કરતા બોલ્યો, "બધું જ અહીં છે. લંડનના બારાઉડ (Barraud) ની સોનાની ઘડિયાળ, નંબર ૯૭૧૬૩. સોનાની આલ્બર્ટ ચેઈન, ખૂબ જ ભારે અને મજબૂત. મેસોનિક પ્રતીકવાળી સોનાની વીંટી. સોનાની પિન—બુલ-ડોગનું માથું, જેમાં આંખો તરીકે રૂબી (લાલ રત્ન) જડેલા છે. રશિયન ચામડાનું કાર્ડ-કેસ, જેમાં ક્લેવલેન્ડના ઇનોચ જે. ડ્રેબરના કાર્ડ્સ છે, જે લિનન પરના E. J. D. સાથે મેચ થાય છે. પાકીટ નથી, પણ છૂટા સાત પાઉન્ડ અને તેર શિલિંગ છે. બોકાસિયો (Boccaccio) ના 'ડિકેમેરોન' (Decameron) ની પોકેટ એડિશન, જેના ફ્લાય-લીફ પર જોસેફ સ્ટેંગરસનનું નામ છે. બે પત્રો—એક E. J. Drebber ને સંબોધિત અને બીજો જોસેફ સ્ટેંગરસનને."
"કયા સરનામે?"
"અમેરિકન એક્સચેન્જ, સ્ટ્રેન્ડ—કોઈ લેવા આવે ત્યાં સુધી રાખવા માટે. બંને પત્રો ગ્યુઓન સ્ટીમશિપ કંપનીના છે, અને લિવરપૂલથી તેમની બોટ ઉપડવાના સંદર્ભમાં છે. તે સ્પષ્ટ છે કે આ બિચારો માણસ ન્યૂયોર્ક પાછો જવાની તૈયારીમાં હતો."
"શું તમે આ માણસ, સ્ટેંગરસન વિશે કોઈ તપાસ કરી છે?"
ગ્રેગસને કહ્યું, "મેં તરત જ કરી લીધી, સર. મેં બધા જ અખબારોમાં જાહેરાતો મોકલાવી દીધી છે, અને મારા માણસોમાંથી એક અમેરિકન એક્સચેન્જ ગયો છે, પણ તે હજી પાછો નથી આવ્યો."
"શું તમે ક્લેવલેન્ડ મોકલ્યું છે?"
"અમે આજે સવારે જ ટેલિગ્રામ કર્યો છે."
"તમે તમારી પૂછપરછમાં શું શબ્દો વાપર્યા?"
"અમે ફક્ત સંજોગોની વિગત આપી, અને કહ્યું કે અમને મદદરૂપ થઈ શકે તેવી કોઈપણ માહિતી મળી જાય તો આનંદ થશે."
"તમે એવા કોઈ મુદ્દા પર વિગતો ન માંગી જે તમને નિર્ણાયક લાગ્યું હોય?"
"મેં સ્ટેંગરસન વિશે પૂછ્યું."
"બીજું કંઈ નહીં? શું એવો કોઈ સંજોગ નથી જેના પર આ આખો કેસ આધાર રાખતો હોય? શું તમે ફરીથી ટેલિગ્રામ નહીં કરો?"
ગ્રેગસને ગુસ્સાવાળા અવાજમાં કહ્યું, "મારે જે કહેવું હતું તે મેં કહી દીધું છે."
શર્લોક હોમ્સ મનોમન હસ્યો, અને તે કોઈ ટિપ્પણી કરવાનો જ હતો કે લેસ્ટ્રેડ, જે હોલમા આ વાતચીત ચાલતી હતી ત્યારે આગળના રૂમમાં હતો, તે એક ડોળ અને સંતોષભરી અદામાં પોતાના હાથ ઘસતો પાછો આવ્યો.
તેણે કહ્યું, "મી. ગ્રેગસન, મેં હમણાં જ અત્યંત મહત્વની શોધ કરી છે, અને એવી શોધ જે જો મેં દીવાલોનું ઝીણવટપૂર્વક પરીક્ષણ ન કર્યું હોત તો છૂટી ગઈ હોત."
તે નાનો માણસ જ્યારે બોલતો હતો ત્યારે તેની આંખો ચમકતી હતી અને પોતાના સાથી સામે એક પોઈન્ટ સ્કોર કરવાના કારણે તે દબાયેલા ઉત્સાહની સ્થિતિમાં હતો.
રૂમમાં પાછા ફરતા તેણે કહ્યું, "અહીં આવો!" (મૃતકની ગંદી હાજરી હટી જવાને કારણે રૂમનું વાતાવરણ હવે થોડું શુદ્ધ લાગતું હતું.)
"હવે, ત્યાં ઊભા રહો!"
તેણે પોતાના બૂટ પર એક દીવાસળી (માચિસ) ઘસી અને તેને દીવાલ સામે ધરી.
તેણે વિજયી ભાવ સાથે કહ્યું, "તે જુઓ!"
મેં અગાઉ નોંધ્યું હતું કે પત્ર (વોલપેપર) અમુક જગ્યાએથી ઉખડી ગયો હતો. રૂમના આ ખાસ ખૂણામાં એક મોટો ટુકડો ઉખડી ગયો હતો, જેના કારણે જાડા પ્લાસ્ટરનો એક પીળો ચોરસ ભાગ દેખાતો હતો. આ ખુલ્લી જગ્યા પર લોહી જેવા લાલ અક્ષરોમાં એક જ શબ્દ કોતરેલો હતો—
RACHE (રાચે).
જાસૂસે કોઈ પ્રદર્શન કરનારના અંદાજમાં કહ્યું, "તમને તેના વિશે શું લાગે છે? આને એટલા માટે ન જોવામાં આવ્યું કારણ કે તે રૂમના સૌથી અંધારા ખૂણામાં હતું, અને કોઈએ ત્યાં જોવાનું વિચાર્યું પણ નહોતું. ખૂનીએ તેને પોતાના લોહીથી લખ્યું છે. આ ડાઘ જુઓ જ્યાંથી તે દીવાલ પરથી નીચે ટપક્યું છે! આ કોઈપણ રીતે આત્મહત્યાના વિચારને રદ કરે છે. તે લખવા માટે પેલો ખૂણો જ કેમ પસંદ કરવામાં આવ્યો? હું તમને કહું છું. પેલી મેન્ટલપીસ પરની મોમબત્તી જુઓ. તે તે સમયે સળગતી હતી, અને જો તે સળગતી હોય તો આ ખૂણો દીવાલનો સૌથી અંધારા ભાગને બદલે સૌથી તેજસ્વી ભાગ બની જાય."
ગ્રેગસને તિરસ્કારપૂર્ણ અવાજમાં પૂછ્યું, "અને હવે જ્યારે તમે તેને શોધી કાઢ્યું છે, તો તેનો અર્થ શું થાય?"
"અર્થ? અરે, તેનો અર્થ એ છે કે લખનાર સ્ત્રીનું નામ 'રાચેલ' (Rachel) લખવા જઈ રહ્યો હતો, પણ તે પૂરું કરે તે પહેલાં જ કોઈએ તેને રોકી દીધો અથવા ખલેલ પહોંચાડી. મારા શબ્દો નોંધી રાખજો, જ્યારે આ કેસ ઉકેલાશે ત્યારે તમને ખબર પડશે કે રાચેલ નામની કોઈ સ્ત્રીનો આની સાથે સંબંધ છે. મી. શર્લોક હોમ્સ, તમારું હસવું બરાબર છે. તમે બહુ હોશિયાર અને ચતુર હોઈ શકો છો, પણ આખરે તો જૂનો શિકારી કૂતરો જ સૌથી શ્રેષ્ઠ સાબિત થાય છે."
મારા સાથીએ, જેણે જોરશોરથી હસીને પેેલા નાના માણસના મિજાજની ધજાગરી ઉડાડી હતી, તેણે કહ્યું, "હું ખરેખર માફી માંગું છું! આ શોધનાર આપણામાંથી સૌપ્રથમ હોવાનો શ્રેય ચોક્કસપણે તમને જાય છે, અને જેમ તમે કહ્યું તેમ, તેમાં ગઈ રાતના રહસ્યના બીજા સહભાગી દ્વારા લખાયેલા હોવાના તમામ ચિહ્નો છે. મને હજી આ રૂમ તપાસવાનો સમય નથી મળ્યો, પણ તમારી પરવાનગીથી હું હવે તેમ કરીશ."
તે બોલતો ગયો તેમ તેણે પોતાના ખિસ્સામાંથી એક ટેપ-માપ (ટેપ) અને એક મોટો ગોળાકાર મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ (ભૂરસ) કાઢ્યો. આ બે સાધનો સાથે તે રૂમમાં અવાજ કર્યા વગર આમ-તેમ ફરવા લાગ્યો—ક્યારેક અટકતો, ક્યારેક ઘૂંટણભેર બેસતો, અને એકવાર તો પોતાના મોં પર પેટ ફ્લેટ (પેટભેર) સૂઈ ગયો. તે પોતાના કામમાં એટલો મશગુલ હતો કે તેને અમારી હાજરીનું પણ ભાન નહોતું રહ્યું, કારણ કે તે આખો સમય ગણગણતો રહ્યો અને પ્રોત્સાહન તથા આશા દર્શાવતા નાના ઉદ્ગારો, ગુસાવાળા અવાજો, સિસોટીઓ અને કીકીયારીઓ કાઢતો રહ્યો. હું જ્યારે તેને જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે મને અનિવાર્યપણે એક શુદ્ધ લોહીવાળા, સારી તાલીમ પાડેલા શિકારી કૂતરા (ફોક્સહાઉન્ડ) ની યાદ આવી ગઈ જે ઝાડીઓમાં આગળ-પાછળ દોડે છે, પોતાના ઉત્સાહમાં કણમે છે, જ્યાં સુધી તેને ખોવાયેલી સુગંધ પાછી ન મળી જાય. વીસ મિનિટ કે તેથી વધુ સમય સુધી તેણે પોતાની શોધ ચાલુ રાખી, એવા નિશાનો વચ્ચેનું અંતર અત્યંત ચોકસાઈથી માપ્યું જે મને દેખાતા જ નહોતા, અને ક્યારેક સરખી જ અગમ્ય રીતથી પોતાની ટેપને દીવાલો પર લગાવી. એક જગ્યાએ તેણે ફ્લોર પરથી રાખ જેવી ગ્રે ધૂળનો નાનો ઢગલો ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક ભેગો કર્યો, અને તેને એક એવલપમાં પેક કરી દીધો. છેલ્લે, તેણે પોતાના ગ્લાસથી દીવાલ પરના શબ્દની તપાસ કરી, અને એકદમ સૂક્ષ્મ ચોકસાઈથી તેના દરેક અક્ષરને ચકાસ્યો. આ પૂરું થયા પછી, તે સંતુષ્ટ દેખાયો, કારણ કે તેણે પોતાની ટેપ અને ગ્લાસ પાછા ખિસ્સામાં મૂકી દીધા.
સ્મિત આપતા તેણે કહ્યું, "કોઈએ કહ્યું છે કે જીનિયસ એ મહેનત કરવાની અનંત ક્ષમતા છે. આ એક બહુ ખરાબ વ્યાખ્યા છે, પણ તે જાસૂસી કામ પર ચોક્કસ લાગુ પડે છે."
ગ્રેગસન અને લેસ્ટ્રેડે તેમના આ શોખીન સાથીની કરતૂતોને ભારે જિજ્ઞાસા અને થોડા તિરસ્કાર સાથે જોઈ હતી. તેઓ એ હકીકતને સમજવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા જે મને હવે સમજાવા લાગી હતી કે શર્લોક હોમ્સની નાની-નાની ક્રિયાઓ પણ કોઈ ચોક્કસ અને વ્યવહારિક ઉદ્દેશ્ય તરફ નિર્દેશ કરતી હોય છે.
તે બંનેએ પૂછ્યું, "સર, આના વિશે તમારું શું માનવું છે?"
મારા મિત્રએ કહ્યું, "જો હું તમારી જગ્યાએ અનુમાન લગાવીને કેસનો શ્રેય છીનવી લઉં તો તે ખોટું કહેવાય. તમે અત્યારે એટલું સરસ કામ કરી રહ્યા છો કે કોઈની દખલગીરી થાય તો તે અદભુત કેસ માટે શરમજનક ગણાશે." તે બોલ્યો ત્યારે તેના અવાજમાં કટાક્ષનો દરિયો છલકાતો હતો. તેણે આગળ કહ્યું, "જો તમે મને જણાવતા રહેશો કે તમારી તપાસ ક્યાં સુધી પહોંચી, તો મને તમને મદદ કરવામાં ખુશી થશે. હાલ પૂરતા મારે પેલા કન્સ્ટેબલ સાથે વાત કરવી છે જેને લાશ મળી હતી. શું તમે તેનું નામ અને સરનામું આપી શકો?"
લેસ્ટ્રેડે પોતાની નોટબુક પર નજર નાખીને કહ્યું, "જ્હોન રેન્સ. તે અત્યારે ડ્યુટી પર નથી. તે તમને ૪૬, ઓડલી કોર્ટ, કેનિંગ્ટન પાર્ક ગેટ પર મળી જશે."
હોમ્સે સરનામું નોંધી લીધું.
બે આસપાસના જાસૂસો તરફ ફરતા તેણે આગળ કહ્યું, "ચાલો, ડૉક્ટર; આપણે તેને મળવા જઈશું. હું તમને એક એવી વાત કહી દઉં જે કેસમાં તમને મદદરૂપ થઈ શકે. ખૂન થયું છે, અને ખૂની એક પુરુષ હતો. તે છ ફૂટથી વધુ ઊંચો હતો, યુવાનીના જોશમાં હતો, તેની ઊંચાઈ પ્રમાણે તેના પગ નાના હતા, તેણે ખરબચડા, ચોરસ-આકારના બૂટ પહેર્યા હતા અને ત્રિચિનાપલ્લી (Trichinopoly) ની સિગાર પીધી હતી. તે અહીં તેના શિકાર સાથે ચાર-પૈડાવાળી કેબ (ગાડી) માં આવ્યો હતો, જેને એવા ઘોડે ખેંચી હતી જેના જમણા આગળના પગમાં ત્રણ જૂની નાળ અને એક નવી નાળ હતી. સંભવતઃ ખૂનીનો ચહેરો લાલ (ભભકાદાર) હતો, અને તેના જમણા હાથના નખ અસાધારણ રીતે લાંબા હતા. આ ફક્ત થોડા સંકેતો છે, પણ તે તમને મદદ કરી શકે છે."
લેસ્ટ્રેડ અને ગ્રેગસને અવિશ્વાસભર્યા સ્મિત સાથે એકબીજા સામે જોયું.
પહેલા જાસૂસે પૂછ્યું, "જો આ માણસનું ખૂન થયું છે, તો તે કેવી રીતે થયું?"
શર્લોક હોમ્સે ટૂંકમાં જવાબ આપ્યો, "ઝેરથી," અને તે લાંબા ડગલાં ભરતો ચાલતો થયો. દરવાજા પાસે પહોંચીને પાછા ફરતા તેણે ઉમેર્યું, "અને હા, લેસ્ટ્રેડ—જર્મન ભાષામાં 'રાચે' નો અર્થ 'બદલો' થાય છે; એટલે મિસ રાચેલની શોધમાં તમારો કિંમતી સમય બગાડતા નહીં."
આ 'પાર્થિયન શૉટ' (છેલ્લો કટાક્ષ) મારીને તે ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યો, અને તેના બંને પ્રતિસ્પર્ધીઓને મોં ફાડેલા પાછળ છોડી ગયો.
ક્રમશઃ
