પ્રકરણ ૪
જ્હોન રેન્સ પાસે શું કહેવા જેવું હતું
જ્યારે અમે લૉરિસ્ટન ગાર્ડન્સ નંબર ૩ થી નીકળ્યા ત્યારે બપોરનો એક વાગ્યો હતો. શર્લોક હોમ્સ મને નજીકની ટેલિગ્રામ ઓફિસે લઈ ગયો, જ્યાંથી તેણે એક લાંબો ટેલિગ્રામ મોકલ્યો. ત્યારબાદ તેણે એક કેબ (ગાડી) બોલાવી અને ડ્રાઇવરને લેસ્ટ્રેડે આપેલા સરનામે લઈ જવાનો આદેશ આપ્યો.
તેણે ટિપ્પણી કરી, "પ્રત્યક્ષ પુરાવા (first hand evidence) જેવું બીજું કશું નથી; હકીકતમાં, આ કેસ વિશે મારું મન પૂરેપૂરું મક્કમ થઈ ગયું છે, છતાં જે કંઈ જાણી શકાય તે જાણી લેવામાં કોઈ વાંધો નથી."
મેં કહ્યું, "હોમ્સ, તમે મને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા છે. ચોક્કસપણે તમે પેલી બધી વિગતો વિશે એટલા ચોક્કસ ન હોઈ શકો જેટલો દાવો તમે કરી રહ્યા છો."
તેણે જવાબ આપ્યો, "ભૂલ કરવાની કોઈ ગુંજાઈશ જ નથી. ત્યાં પહોંચતા જ મેં પહેલી વાત એ નોખી જોઈ કે ગાડીએ પાટા (રસ્તાની કોર પાસે) ના વ્હીલથી બે નિશાન બનાવ્યા હતા. હવે, ગઈ રાત સુધી એક અઠવાડિયાથી વરસાદ નહોતો પડ્યો, એટલે જે વ્હીલોએ આવા ઊંડા છાપ છોડ્યા છે તે રાત્રે જ ત્યાં હોવા જોઈએ. ઘોડાની ખરીઓના નિશાન પણ હતા, જેમાંથી એકની આઉટલાઇન બાકીના ત્રણ કરતા ઘણી વધુ સ્પષ્ટ અને કીટેલી હતી, જે દર્શાવતી હતી કે તે નવી નાળ હતી. ગાડી વરસાદ શરૂ થયા પછી ત્યાં હતી અને સવારના કોઈપણ સમયે ત્યાં નહોતી—આ વાતની ગ્રેગસને મને ખાતરી આપી છે—તેથી એ ફલિત થાય છે કે તે રાત્રે જ ત્યાં રહી હશે, અને તેથી તેણે જ પેેલા બે લોકોને મકાન સુધી પહોંચાડ્યા હશે."
મેં કહ્યું, "એ તો બરાબર છે; પણ પેલા બીજા માણસની ઊંચાઈ વિશે શું?"
"અરે ભાઈ, દસમાંથી નવ કેસોમાં માણસની ઊંચાઈ તેના પગલાંની લંબાઈ (stride) પરથી જાણી શકાય છે. આ એક સાદી ગણતરી છે, જો કે આંકડાઓથી તમારું મગજ પકવવાનો કોઈ અર્થ નથી. મારી પાસે બહારની ચીકણી માટી પર અને અંદરની ધૂળ પર પેલા માણસના પગલાંના નિશાન હતા. વળી, મારી ગણતરી ચકાસવાની મારી પાસે એક રીત પણ હતી. જ્યારે કોઈ માણસ દીવાલ પર લખે છે, ત્યારે તેની પ્રકૃતિ તેને પોતાની આંખોના લેવલની આસપાસ લખવા પ્રેરે છે. પેલું લખાણ જમીનથી બરાબર છ ફૂટ ઉપર હતું. આ તો સાવ બાળખેલ હતો."
મેં પૂછ્યું, "અને તેની ઉંમર?"
"જુઓ, જો કોઈ માણસ જરાય પ્રયત્ન વગર સાડા ચાર ફૂટનું પગલું ભરી શકે, તો તે બુઢ્ઢો કે સાવ નબળો ન હોઈ શકે. બગીચાના રસ્તા પર એક ખાબોચિયું હતું જેની પહોળાઈ એટલી જ હતી અને તેણે તેને ઓળંગીને પાર કર્યું હતું. પેટન્ટ-લેધર બૂટવાળો આસપાસ ફરીને ગયો હતો અને સ્ક્વેર-ટોઝ (ચોરસ-આકારના બૂટવાળો) કૂદીને પાર ગયો હતો. આમાં કોઈ રહસ્ય નથી જ. હું ફક્ત એ જ નિરીક્ષણ અને અનુમાનના નિયમોને સામાન્ય જીવનમાં લાગુ કરી રહ્યો છું જેનો મેં પેેલા લેખમાં પક્ષ લીધો હતો. શું તમને બીજી કોઈ વાત મૂંઝવણમાં નાખે છે?"
મેં સૂચવ્યું, "નખ અને ત્રિચિનાપલ્લી સિગાર?"
"દીવાલ પરનું લખાણ માણસની તર્જની (આંગળી) ને લોહીમાં બોળીને કરવામાં આવ્યું હતું. મારા મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસથી મને એ ઓબસર્વ કરવાની તક મળી કે આમ કરતી વખતે પ્લાસ્ટર પર થોડા કાંપા પડ્યા હતા, જે ન થયા હોત જો માણસના નખ કાપેલા હોત. મેં ફર્શ પરથી વેરવિખેર રાખ એકઠી કરી હતી. તે ઘાટા રંગની અને પોપડી જેવી હતી—એવી રાખ ફક્ત ત્રિચિનાપલ્લી સિગારમાંથી જ બને છે. મેં સિગારની રાખનો ખાસ અભ્યાસ કર્યો છે—હકીકતમાં, મેં આ વિષય પર એક મોનોગ્રાફ (નિબંધ) પણ લખ્યો છે. મને મારી જાત પર ગર્વ છે કે હું સિગાર કે તમાકુની કોઈપણ જાણીતી બ્રાન્ડની રાખને એક જ નજરમાં ઓળખી શકું છું. કુશળ જાસૂસ અને ગ્રેગસન-લેસ્ટ્રેડ પ્રકારના લોકો વચ્ચેનો તફાવત આવા જ નાના મુદ્દાઓમાં રહેલો છે."
મેં પૂછ્યું, "અને લાલ ચહેરો?"
"આહ, તે થોડો જોખમી અંદાજ હતો, જો કે મને કોઈ શંકા નથી કે હું સાચો હતો. કેસની આ હાલતમાં તમારે મને તે અત્યારે પૂછવું ન જોઈએ."
મેં મારા કપાળ પર હાથ ફેરવ્યો. મેં ટિપ્પણી કરી, "મારું મગજ ચકરાવે ચઢી ગયું છે; જેટલું તેના વિશે વિચારો તેટલું તે વધુ રહસ્યમય બનતું જાય છે. આ બંને માણસો—જો બે માણસો હતા તો—એક ખાલી મકાનમાં કેવી રીતે આવ્યા? તેમને લાવનાર કેબમેન ક્યાં ગયો? એક માણસ બીજાને ઝેર પીવા માટે કેવી રીતે મજબૂર કરી શકે? લોહી ક્યાંથી આવ્યું? ખૂનીનો હેતુ શું હતો, જ્યારે લૂંટનો કોઈ સવાલ જ નહોતો? પેલી સ્ત્રીની વીંટી ત્યાં કેવી રીતે આવી? સૌથી ઉપર, બીજા માણસે ભાગતા પહેલા જર્મન શબ્દ 'RACHE' કેમ લખ્યો? હું સ્વીકારું છું કે આ બધી હકીકતોને એકસાથે ગોઠવવાનો કોઈ રસ્તો મને સૂઝતો નથી."
મારા સાથીએ સ્મિત આપતા મંજૂરી આપી.
તેણે કહ્યું, "તમે પરિસ્થિતિની મુશ્કેલીઓને ખૂબ જ સરસ અને ટૂંકમાં રજૂ કરી દીધી છે. ઘણું બધું હજી અસ્પષ્ટ છે, છતાં મુખ્ય બાબતો પર મેં મારું મન બનાવી લીધું છે. જ્યાં સુધી બિચારા લેસ્ટ્રેડની શોધની વાત છે, તો તે ફક્ત એક દંભ (blind) હતો જેનો હેતુ સમાજવાદ (Socialism) અને ગુપ્ત સંગઠનો તરફ ઈશારો કરીને પોલીસને ખોટા રસ્તે ભટકાવવાનો હતો. આ કોઈ જર્મન દ્વારા કરવામાં આવ્યું નહોતું. જો તમે નોંધ્યું હોય તો, પેલો 'A' અક્ષર જર્મન શૈલીમાં લખવામાં આવ્યો હતો. હવે, સાચો જર્મન હંમેશાં લેટિન અક્ષરોમાં જ લખે છે, તેથી આપણે સુરક્ષિત રીતે કહી શકીએ છીએ કે આ કોઈ જર્મન દ્વારા નહીં, પણ એક અણઘડ નકલચી દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું જેણે પોતાના ભાગને વધુ પડતો ખેંચી લીધો હતો. આ ફક્ત તપાસને ખોટા રસ્તે વાળવાની એક ચાલ હતી. ડૉક્ટર, હું તમને આ કેસ વિશે હવે વધુ નહીં કહું. તમે જાણો છો કે જાદુગર જ્યારે પોતાની ટ્રીક સમજાવી દે છે ત્યારે તેને કોઈ શાબાશી નથી મળતી, અને જો હું તમને મારી કામ કરવાની પદ્ધતિ બહુ બતાવી દઈશ, તો તમે એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચશો કે હું આખરે એક સાધારણ વ્યક્તિ જ છું."
મેં જવાબ આપ્યો, "હું ક્યારેય એવું નહીં વિચારું; તમે જાસૂસીને દુનિયાની સચોટ વિજ્ઞાનની એટલી નજીક લાવી દીધા છે જેટલી ક્યારેય નહોતી આવી."
મારા શબ્દો અને તેને ઉચ્ચારતી વખતે મારી ગંભીરતા જોઈને મારા સાથીનો ચહેરો ખુશીથી લાલ થઈ ગયો. મેં અગાઉ પણ નોંધ્યું હતું કે પોતાની કળાના મામલામાં પ્રશંસા સાંભળીને તે એટલો જ સંવેદનશીલ હતો જેટલી કોઈ છોકરી પોતાની સુંદરતા માટે હોય.
તેણે કહ્યું, "હું તમને એક બીજી વાત કહું છું. પેટન્ટ-લેધર અને સ્ક્વેર-ટોઝ એક જ કેબમાં આવ્યા હતા, અને તેઓ મિત્રોની જેમ—સંભવતઃ હાથમાં હાથ નાખીને—સાથે રસ્તા પર ચાલતા આવ્યા હતા. જ્યારે તેઓ અંદર ગયા ત્યારે તેઓ રૂમમાં આમ-તેમ ફર્યા—અથવા એમ કહો કે પેટન્ટ-લેધર એક જગ્યાએ ઊભો રહ્યો જ્યારે સ્ક્વેર-ટોઝ આમ-તેમ ફર્યો. હું ધૂળ પરથી આ બધું વાંચી શકતો હતો; અને હું એ પણ વાંચી શકતો હતો કે જેમ-જેમ તે ચાલતો હતો તેમ-તેમ તે વધુ ને વધુ ઉત્સાહિત થતો ગયો. આ વાત તેના પગલાંની વધતી લંબાઈ પરથી દેખાય છે. તે આખો સમય બોલી રહ્યો હતો, અને કોઈ શંકા વગર ગુસ્સામાં ભરાઈ રહ્યો હતો. પછી પેલી દુર્ઘટના ઘટી. હવે હું જે જાણું છું તે બધું મેં તમને કહી દીધું છે, કારણ કે બાકીની બધી ફક્ત અટકળો અને અનુમાનો છે. તેમ છતાં, આપણી પાસે શરૂઆત કરવા માટે એક સારો વ્યવહારિક આધાર છે. આપણે ઉતાવળ કરવી પડશે, કારણ કે આજે બપોરે મારે હાલે (Halle's) ના કોન્સર્ટમાં નોર્મન નેરુડા (Norman Neruda) ને સાંભળવા જવું છે."
આ વાતચીત ત્યારે થઈ રહી હતી જ્યારે અમારી કેબ લાંબી અને ગંદી ગલીઓ તથા સૂમસામ રસ્તાઓમાંથી પસાર થઈ રહી હતી. તેમાંથી સૌથી ગંદા અને સૂમસામ રસ્તા પર અમારો ડ્રાઇવર અચાનક ઊભો રહી ગયો. તેણે કથ્થઈ રંગની દીવાલોની વચ્ચે એક સાંકડી જગ્યા તરફ ઈશારો કરતા કહ્યું, "પેલો અંદર ઓડલી કોર્ટ (Audley Court) છે. જ્યારે તમે પાછા આવશો ત્યારે હું તમને અહીં જ મળીશ."
ઓડલી કોર્ટ કોઈ આકર્ષક જગ્યા નહોતી. સાંકડો રસ્તો અમને એક ચોરસ પથ્થરવાળા આંગણામાં લઈ ગયો જેની આસપાસ ગંદા મકાનો હતા. ગંદા બાળકોના જૂથો અને રંગ બદલાયેલા કપડાંની હરોળ વચ્ચેથી રસ્તો કાપતા અમે નંબર ૪૬ પર પહોંચ્યા, જેના દરવાજા પર પીતળની એક નાની પટ્ટી લગાવેલી હતી અને તેના પર 'રેન્સ' (Rance) નામ કોતરેલું હતું. પૂછપરછ કરતાં અમને ખબર પડી કે કન્સ્ટેબલ સૂઈ રહ્યો છે, અને તેની રાહ જોવા માટે અમને આગળના એક નાના પાર્લરમાં બેસાડવામાં આવ્યા.
તે થોડીવાર પછી આવ્યો, અને ઊંઘમાં ખલેલ પડવાને કારણે થોડો ચીડાયેલો દેખાતો હતો. તેણે કહ્યું, "મેં ઓફિસમાં રિપોર્ટ આપી દીધો છે."
હોમ્સે પોતાના ખિસ્સામાંથી અડધો સોવરિન (સોનાનો સિક્કો) કાઢ્યો અને વિચારમાં પડીને તેની સાથે રમવા લાગ્યો. તેણે કહ્યું, "અમે વિચાર્યું કે અમે તેને તમારા પોતાના મોંઢેથી સાંભળીએ."
કન્સ્ટેબલની નજર પેલા નાના સોનાના સિક્કા પર જ હતી અને તેણે જવાબ આપ્યો, "હું મને આવડે તે બધું જ જણાવવા માટે ખુશીથી તૈયાર છું."
"બસ, જે બન્યું તે તમારી પોતાની રીતે અમને કહી સંભળાવો."
રેન્સ ઘોડાના વાળના બનેલા સોફા પર બેસી ગયો, અને પોતાની ભ્રમરો ભેગી કરતા જાણે નક્કી કર્યું કે તે પોતાની કહાનીમાં કશું નહીં છોડે.
તેણે કહ્યું, "હું તમને શરૂઆતથી કહું છું. મારી ડ્યુટી રાત્રે દસથી સવારના છ વાગ્યા સુધીની હોય છે. અગિયાર વાગ્યે 'વાઇટ હાર્ટ' પબમાં એક લડાઈ થઈ હતી; પણ એ સિવાય બ્યુટ પર બધું એકદમ શાંત હતું. એક વાગ્યે વરસાદ શરૂ થયો, અને મને હેરી મર્ચર મળ્યો—જેની પાસે હોલેન્ડ ગ્રોવની ડ્યુટી છે—અને અમે હેનરિએટા સ્ટ્રીટના ખૂણે ઊભા રહીને વાતો કરવા લાગ્યા. થોડીવાર પછી—કદાચ બે વાગ્યે અથવા તેના થોડા પછી—મને થયું કે મારે જઈને બ્રિક્ટન રોડ તરફ એક નજર નાખી લેવી જોઈએ કે બધું બરાબર છે કે નહીં. રસ્તો ખૂબ જ કીચડવાળો અને સૂમસામ હતો. આખા રસ્તે મને જીવતો માણસ ન મળ્યો, જો કે એક-બે કેબ જરૂર પસાર થઈ ગઈ હતી. હું વિચારતો-વિચારતો ચાલી રહ્યો હતો કે ચાર ઘૂંટ ગરમ જીન (દારૂ) મળી જાય તો કેવું સારું રહે, એટલામાં પેેલા મકાનની ખિડકીમાં અચાનક એક પ્રકાશનો ચમકારો મારી નજરે પડ્યો. હવે, હું જાણતો હતો કે લૉરિસ્ટન ગાર્ડન્સના પેલા બે મકાનો ખાલી છે કારણ કે તેનો માલિક ડ્રેનેજ રિપેર નથી કરતો, ભલે છેલ્લો ભાડૂઆત જે ત્યાં રહેતો હતો તે ટાઈફોઈડ તાવથી મરી ગયો હતો. એટલે ખિડકીમાં પ્રકાશ જોઈને હું તો ડઘાઈ જ ગયો અને મને શંકા ગઈ કે કંઈક ખોટું છે. જ્યારે હું દરવાજા પાસે પહોંચ્યો——"
મારા સાથીએ વચ્ચે અટકાવતા કહ્યું, "તમે અટક્યા, અને પછી પાછા બગીચાના દરવાજા તરફ ચાલી નીકળ્યા. તમે એવું કેમ કર્યું?"
રેન્સ જોરથી ઉછળી પડ્યો, અને અત્યંત આશ્ચર્યથી શર્લોક હોમ્સ સામે તાકી રહ્યો.
તેણે કહ્યું, "અરે, આ સાચી વાત છે, સર; પણ તમને કેવી રીતે ખબર પડી એ ભગવાન જ જાણે. વાત એમ છે કે, જ્યારે હું દરવાજા સુધી પહોંચ્યો ત્યારે એટલી શાંતિ અને સૂનકાર હતો કે મને થયું મારી સાથે કોઈ હોય તો સારું. હું કબરની આ બાજુ કોઈનાથી નથી ડરતો; પણ મને થયું કે કદાચ પેલો ટાઈફોઈડથી મરેલો માણસ જ મરી ગયેલી ડ્રેનેજ તપાસવા આવ્યો હશે. આ વિચારથી મારા પર ડર સવાર થઈ ગયો, અને મર્ચરની લાલટેન કે બીજા કોઈના નિશાન છે કે નહીં તે જોવા હું પાછો દરવાજા તરફ ગયો હતો, પણ ત્યાં કોઈનું નામનિશાન નહોતું."
"રસ્તા પર કોઈ નહોતું?"
"એક પણ જીવતો માણસ નહીં, સર, કૂતરો પણ નહીં. પછી મેં હિંમત એકઠી કરી અને પાછો જઈને દરવાજો ધકેલી દીધો. અંદર બધું શાંત હતું, એટલે હું પેલા રૂમમાં ગયો જ્યાં દીવો સળગી રહ્યો હતો. મેન્ટલપીસ પર એક લાલ મોમબત્તી ઝબૂકી રહી હતી અને તેના અંજવાળામાં મેં જોયું——"
"હા, તમે જે જોયું તે હું બધું જ જાણું છું. તમે રૂમમાં ઘણીવાર આંટા માર્યા, અને લાશ પાસે ઘૂંટણભેર બેઠા, અને પછી અંદર જઈને રસોડાનો દરવાજો ખોલવાની કોશિશ કરી, અને પછી——"
જ્હોન રેન્સ ભયભીત ચહેરા અને શંકાભરી આંખો સાથે ઊછળીને ઊભો થઈ ગયો. તેણે બૂમ પાડી, "આ બધું જોવા માટે તમે ક્યાં છુપાયેલા હતા? મને લાગે છે કે તમે જેટલું જાણવું જોઈએ તેનાથી ઘણું વધારે જાણો છો."
હોમ્સ હસ્યો અને તેણે કન્સ્ટેબલ તરફ પોતાનું કાર્ડ ફેંક્યું. તેણે કહ્યું, "મને ખૂનના કેસમાં ધરપકડ ન કરતા. હું શિકારી કૂતરાઓમાંથી એક છું, પણ પણ વરુ નથી; મી. ગ્રેગસન કે મી. લેસ્ટ્રેડ આ વાતની ખાતરી આપશે. આગળ બોલો, તમે પછી શું કર્યું?"
રેન્સ પોતાના અસમંજસ ચહેરા છતાં પાછો બેસી ગયો. "હું દરવાજા પાસે પાછો ગયો અને મારી વ્હીસલ (સિસોટી) વગાડી. તેનાથી મર્ચર અને બીજા બે લોકો ત્યાં દોડી આવ્યા."
"ત્યારે રસ્તો ખાલી હતો?"
"સારું, જે લોકો કોઈ કામના હોય એ રીતે તો ખાલી જ હતો."
"તમારો શું મતલબ છે?"
કન્સ્ટેબલના હોઠ પર હાસ્ય છવાઈ ગયું. તેણે કહ્યું, "મેં મારા સમયમાં ઘણા પ્યાસા (દારૂડિયા) લોકો જોયા છે, પણ પેલા ભાઈ જેવો રડવા જેવો દારૂડિયો ક્યારેય નથી જોયો. જ્યારે હું બહાર આવ્યો ત્યારે તે દરવાજા પાસે જ હતો, રેલિંગનો ટેકો લઈને ઊભો હતો અને પોતાના ફેફસાં ફાડીને કોલમ્બાઈન્સ ન્યૂ-ફાંગ્લ્ડ બેનર કે એવી કોઈ ગાણું ગાઈ રહ્યો હતો. તેનાથી ઊભું પણ નહોતું થવાતું, મદદ તો દૂરની વાત છે."
શર્લોક હોમ્સે પૂછ્યું, "તે કેવા પ્રકારનો માણસ હતો?"
જ્હોન રેન્સ આ વાતચીતથી થોડો ચીડાયો હોય તેમ લાગ્યો. તેણે કહ્યું, "તે અસાધારણ રીતે દારૂના નશામાં ડૂબેલો માણસ હતો. જો આપણે બીજી બાબતોમાં વ્યસ્ત ન હોત તો તે પોલીસ સ્ટેશનમાં હોત."
હોમ્સે અધીરા થઈને પૂછ્યું, "તેનો ચહેરો—તેના કપડાં—શું તમે ધ્યાનમાં નહોતા લીધા?"
"મેં ચોક્કસ ધ્યાનમાં લીધા હતા, કારણ કે મારે અને મર્ચરે બંનેએ મળીને તેને ટેકો આપવો પડ્યો હતો. તે લાંબો માણસ હતો, લાલ ચહેરાવાળો, જેનો નીચેનો ભાગ ઢાંકેલો હતો——"
હોમ્સે અટકાવતા કહ્યું, "બસ, ઘણું છે. તેનું શું થયું?"
કોન્સ્ટેબલે દુઃખી અવાજમાં કહ્યું, "તેની સંભાળ રાખવા સિવાય આપણી પાસે બીજા ઘણા કામ હતા. હું શરત લગાવવા તૈયાર છું કે તે હેમખેમ પોતાના ઘર સુધી પહોંચી ગયો હશે."
"તેણે કેવા કપડાં પહેર્યા હતા?"
"કથ્થઈ રંગનો ઓવરકોટ."
"શું તેના હાથમાં ચાબુક હતી?"
"ચાબુક—ના."
મારા સાથીએ ગણગણતા કહ્યું, "તે તેને ત્યાં જ ભૂલી ગયો હશે. શું તેના પછી તમે કોઈ કેબ જોઈ કે સાંભળી?"
"ના."
મારો સાથી ઊભો થયો અને પોતાની ટોપી લેતા બોલ્યો, "આ લો તમારા માટે અડધો સોવરિન. રેન્સ, મને ડર છે કે તમે ક્યારેય પોલીસ ખાતામાં આગળ નહીં વધી શકો. તમારું આ માથું ફક્ત સજાવટ માટે નહીં પણ ઉપયોગ માટે હોવું જોઈએ. તમે ગઈ રાતે જ તમારા સેર્જન્ટના સ્ટ્રાઇપ્સ મેળવી લીધા હોત. જે માણસ તમારા હાથમાં હતો તે જ આ રહસ્યની ચાવી ધરાવે છે, અને જેને આપણે શોધી રહ્યા છીએ. હવે આના પર દલીલ કરવાનો કોઈ અર્થ નથી; હું તમને કહું છું કે તે જ છે. ચાલો, ડૉક્ટર."
અમારા અવિશ્વાસથી ભરેલા પણ સ્પષ્ટપણે અસ્વસ્થ થયેલા ઇન્ફોર્મેટરને પાછળ છોડીને અમે કેબ તરફ ચાલતા થયા.
જ્યારે અમે અમારી હોટલ તરફ પાછા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે હોમ્સે ગુસ્સામાં કહ્યું, "પેલો અણઘડ મૂર્ખ! જરા વિચારો કે તેને આટલી અદ્ભુત કિસ્મત મળી હતી અને તેણે તેનો લાભ ન લીધો."
"હું હજી પણ થોડા અંધારામાં છું. એ સાચું છે કે આ માણસનું વર્ણન આ રહસ્યના બીજા પક્ષ વિશેના તમારા વિચાર સાથે પૂરેપૂરું મેચ થાય છે. પણ તે છોડીને ગયા પછી પાછો મકાનમાં કેમ આવ્યો? ગુનેગારો એવી રીતભાત નથી અપનાવતા."
"વીંટી, ભાઈ, વીંટી: તે પેલી વીંટી માટે જ પાછો આવ્યો હતો. જો તેને પકડવાનો બીજો કોઈ રસ્તો ન હોય, તો આપણે હંમેશાં આ વીંટીને ચારો બનાવીને તેને ફસાવી શકીશું. ડૉક્ટર, હું તેને પકડીને જંપીશ—હું તમારી સાથે બે વિરુદ્ધ એકની શરત લગાવું છું કે હું તેને પકડીશ. મારે આ બધા માટે તમારો આભાર માનવો જોઈએ. જો તમે ન હોત તો કદાચ હું ન ગયો હોત, અને મેં જીવનમાં ક્યારેય જોયો ન હોય તેવો સૌથી સુંદર અભ્યાસ ગુમાવી દીધો હોત: લાલ રંગનું રહસ્ય (A Study in Scarlet), હેં ને? આપણે આર્ટ જાર્ગન (કલાત્મક ભાષા) કેમ ન વાપરીએ? જીવનના રંગહીન તાણાવાણા વચ્ચે ખૂનનો લાલ દોરો વણાયેલો છે, અને આપણી ફરજ છે કે તેને ઉકેલીએ, અલગ કરીએ અને તેની એક-એક ઇંચ હકીકતને ઉજાગર કરીએ. અને હવે લંચ માટે ચાલો, અને પછી નોર્મન નેરુડા માટે. તેનું વગાડવું અને નમવું અદ્ભુત છે. ચોપિન (Chopin) ની પેલી કઈ નાની ધૂન છે જે તે આટલી શાનદાર રીતે વગાડે છે: ટ્રાલલા-લા-લીરા-લીરા-લે."
કેબમાં પાછળ પીઠ ટેકવીને આ શોખીન શિકારી કૂતરો લાર્ક પક્ષીની જેમ ગાવા લાગ્યો, જ્યારે હું માનવ મનની અનેકવિધતા વિશે વિચારતો રહ્યો.
ક્રમશઃ
