વર્ષો પહેલાં, વિસ્તરેલા રાજ્ય વિક્રમપુરના સિંહાસન પર રાજા વિક્રમસિંહ બેઠા હતા. તેમનું રાજ્ય સમૃદ્ધ હતું સોના ના ઘરેણા, હાથીઓના કાફલા, મહેલોની શાન અને સંગીતના તાર. પરંતુ રાજા વિક્રમસિંહના મનમાં એક અધૂરાપણું હતું. તેઓ માનતા હતા કે તેમના રાજ્યમાં સાચી કલા એટલે માત્ર રાજદરબારની કલા.
રાજમહેલના ચિત્રશાળામાં રાજકલાકારો રાજા રામસ્વામી, ગાયક પંડિત વિશ્વનાથ અને નૃત્યાંગના રૂપવતી દિવસ-રાત રાજાની પ્રશંસામાં કલા સર્જતા. તેમના ચિત્રોમાં સોનાની પાત્રીઓ, હીરાના આભૂષણો અને રાજવંશની વીરતા દેખાતી. તેમના ગીતોમાં “રાજા વિક્રમસિંહ કી જય!” ના સ્વરો ગુંજતા. રાજા તેમને સોના-ચાંદીના દાન આપતા, હાથી-ઘોડા બક્ષતા.
એક દિવસ રાજાએ એક મહાન આયોજનનો નિર્ણય લીધો. “મારા રાજ્યની કલાને વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ કરવા માટે હું એક મહા કલા-સંમેલન અને રાજભોજનનું આયોજન કરીશ. દરેક પ્રાંતમાંથી સર્વશ્રેષ્ઠ કલાકારોને આમંત્રણ મોકલાવો. રાજકલાકારો તો આવશે જ, પરંતુ ગામડાઓમાંથી પણ લોક-કલાકારોને બોલાવો. જેથી મારા રાજ્યની પ્રજા જુએ કે અમારી કલા કેટલી વિશાળ છે.”
રાજ્યના વજીરે વિરોધ કર્યો, “મહારાજ, લોક-કલાકારો ગંદા વસ્ત્રોમાં આવશે, તેમની કલા અસંસ્કૃત હશે. રાજદરબારની શાનમાં ખલેલ પડશે.”
રાજાએ હસીને કહ્યું, “ના વજીર, કલા તો કલા છે. આપણે તેમને પણ તક આપીએ.”
આમંત્રણ પત્રો રાજ્યના દરેક ખૂણે પહોંચ્યા. સોનાના પાના પર લખેલા પત્રો રાજકલાકારો માટે હાથી પર લઈ જવાયા. લોક-કલાકારો માટે ઘોડેસવારો ગામડાઓમાં ગયા.
રાજ્યના પ્રસિદ્ધ લોક-કલાકાર હતા ભવાની ભાટ. તેઓ ગામડામાં રહેતા, લોકગીતો ગાતા, લોકકથાઓ કહેતા અને માટીના રંગોથી દીવાલો પર ચિત્રો દોરતા. તેમની કલા પ્રજાના જીવનમાં રમતી. તેમના ગીતોમાં વરસાદની આશા, ખેડૂતોની મહેનત, સ્ત્રીઓના દુઃખ અને આનંદની વાતો હોય. લોકો તેમને “ભવાની દાદા” કહેતા.
ભવાની દાદાને આમંત્રણ મળ્યું ત્યારે તેઓ ગામના મેળામાં બાળકોને કથા કહેતા હતા. પત્ર વાંચીને તેમની આંખોમાં ચમક આવી, પણ તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ. “રાજમહેલમાં જવું? ભોજન? શું કરવું?”
તેમના શિષ્યે કહ્યું, “દાદા, આ તક છે. રાજા આપને સન્માન આપશે, સોનું મળશે.”
ભવાની દાદાએ માથું ધુણાવ્યું, “બેટા, કલા સન્માન માટે નથી, પ્રજા માટે છે.”
છતાં તેઓએ કહ્યું કે વિચાર કરશે.
રાજભોજનનો દિવસ આવ્યો. મહેલના મેદાનમાં હજારો દીપકો પ્રગટાવ્યા. સોનાની થાળીઓ, હીરાના પ્યાલા, વિવિધ વ્યંજનોની સુગંધ હવામાં ફેલાઈ. રાજકલાકારો એક પછી એક આવ્યા રામસ્વામીએ રાજાનું વીરત્વ દર્શાવતું વિશાળ ચિત્ર ભેટ આપ્યું. પંડિત વિશ્વનાથે રાગ ભૈરવમાં ગીત ગાયું. રૂપવતીએ કથક નૃત્ય કર્યું. રાજા ખુશ હતા. તેમણે પ્રશંસા કરી, પુરસ્કાર આપ્યા.
પરંતુ ભવાની ભાટ આવ્યા નહીં.
રાજાના મુખ પર વાદળ છવાઈ ગયાં. “એક લોક-કલાકાર મારા આમંત્રણને અવગણે છે? આ અપમાન છે!” તેમણે તરત જ વજીરને હુકમ કર્યો, “ઘોડેસવાર મોકલો. ભવાનીને અહીં લાવો. જો ન આવે તો તેને બંધનમાં લાવો.”
ઘોડેસવાર ગામ પહોંચ્યા. ભવાની દાદા ત્યારે ગામના ખેતરમાં હતા. વરસાદ આવવાની તૈયારી હતી અને ખેડૂતોની ફસલ ભીની થવાની હતી. તેઓ ખેડૂતો સાથે મળીને ખેતરમાં નાળિયેરના પાન અને માટીના ઢગલા ગોઠવતા હતા જેથી પાણી ન વહી જાય.
ઘોડેસવારે કહ્યું, “ભવાની, રાજાએ બોલાવ્યા છે. તમે ન આવ્યા તેથી રાજા નારાજ છે.”
ભવાની દાદાએ હાથમાં માટી લગાવીને જવાબ આપ્યો, “બેટા, રાજાને કહેજો કે હું આવી શકતો નથી. આજે ગામના ખેડૂતોની ફસલની રક્ષા કરવી છે. જો આજે વરસાદ આવ્યો અને ફસલ બગડી તો કાલે ગામના બાળકો ભૂખ્યા રહેશે. કલા તો ખાલી પેટે નથી થતી.”
ઘોડેસવાર પાછા આવ્યા અને સંદેશો આપ્યો. રાજા વિક્રમસિંહ ગુસ્સે થયા. “એક ગામડિયા મને અવગણે છે? હું જાતે જઈશ!”
પરંતુ વજીરે વિનંતી કરી, “મહારાજ, આપ જાઓ તે યોગ્ય નથી. હું જાઉં.”
વજીર ગામ પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે જોયું કે ભવાની દાદા એક વૃદ્ધ સ્ત્રીને તેમના મકાનની દીવાલ પર રંગોલી જેવું ચિત્ર દોરી રહ્યા હતા. તેમાં દેવીની મૂર્તિ અને આસપાસ ખેતરો, ગાયો અને બાળકોની આકૃતિઓ હતી.
વજીરે કહ્યું, “ભવાની, તમે જાણો છો કે આ અપમાન છે?”
ભવાની દાદાએ શાંતિથી કહ્યું, “વજીરસાહેબ, અપમાન કોનું છે? મેં રાજાનું આમંત્રણ સ્વીકાર્યું હતું, પરંતુ મારી પ્રજા મને વધુ જરૂરી છે. રાજાએ કલા માટે ભોજન કરાવ્યું છે, પરંતુ મારી કલા તો આ લોકોના જીવનમાં જીવે છે. જો હું આજે ન જાઉં તો આ વૃદ્ધાના મનમાં દેવીનું સ્મરણ રહેશે નહીં, તેના દુઃખમાં થોડી રાહત મળશે નહીં.”
વજીર પાછા ફર્યા અને આ વાત રાજાને કહી.
રાજા વિક્રમસિંહ વિચારમાં પડી ગયા. તેમણે કહ્યું, “આ માણસમાં કંઈક વિશેષ છે. હું જાતે જ તેની પાસે જઈશ, પરંતુ ગુપ્ત રીતે.”
બીજે દિવસે રાજા સાદા વેશમાં, એક સાધારણ ઘોડેસવાર સાથે ગામ પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે જોયું કે ભવાની દાદા ગામના મંદિર આગળ બાળકોને લોકગીત શીખવતા હતા. ગીત હતું:
“વરસે મેઘા, વરસે મેઘા,
ખેતર ભરાય, પેટ ભરાય…
રાજા બેઠા સિંહાસને, પ્રજા રહે અંધારે…”
રાજાના હૃદયમાં ઝાટકો લાગ્યો. આ ગીતમાં તેમની પ્રજાની વાત હતી.
રાજાએ આગળ વધીને પૂછ્યું, “ભવાની દાદા, તમે રાજાના આમંત્રણને કેમ અવગણ્યું?”
ભવાની દાદાએ રાજાને ઓળખ્યા નહીં. તેઓ માનતા હતા કે આ કોઈ મુસાફર છે. તેમણે કહ્યું, “ભાઈ, રાજમહેલમાં કલા શોભે છે, પરંતુ અહીં કલા જીવે છે. રાજકલાકારો રાજાને ખુશ કરે છે, અમે લોકોને ખુશ કરીએ છીએ. રાજા એક દિવસના ભોજનમાં અમને બોલાવે છે, પરંતુ અમારે તો આ લોકો સાથે રોજ જીવવું પડે છે. જો હું રાજમહેલમાં જાઉં અને અહીં કોઈનું દુઃખ વધે તો મારી કલા ઝૂઠી થઈ જાય. જે કલાકાર પોતાનું હુન્નર વેચે છે, તે કલાકાર નથી. તે તો રાજાના મનોરંજનનું સાધન બની જાય છે. પરંતુ સાચો લોક-કલાકાર એ છે જે પ્રજાના દુઃખને, તેમની માંગણીઓને અને કલ્યાણની વાતોને કલાના માધ્યમથી રાજા સુધી પહોંચાડે. તેની કલા ક્યારેય મરતી નથી. તે વર્ષોવર્ષ જીવંત રહે છે, કારણ કે તે પ્રજાના આત્મામાં વસે છે.”
રાજાએ પૂછ્યું, “તો તમારી કલા અને રાજકલાકારોની કલામાં શો તફાવત છે?”
ભવાની દાદાએ હસીને કહ્યું, “રાજકલાકારની કલા સોનાના પાત્રમાં સજાવેલી મીઠાઈ જેવી છે સ્વાદિષ્ટ, પરંતુ એક વખતની. અમારી કલા તો રોટલી જેવી છે સાદી, પણ રોજની, જીવન આપનારી.”
રાજા આ સાંભળીને વિચારમાં પડી ગયા. તેમણે પોતાની ઓળખ છતી કરી, “હું જ વિક્રમસિંહ છું.”
ભવાની દાદા ઘડીક સ્તબ્ધ રહ્યા, પછી શાંતિથી બોલ્યા, “મહારાજ, તો પછી આપને વધુ સમજવું જોઈએ. આપના રાજ્યની અસલી સમૃદ્ધિ આ ગામડાઓમાં છે. જો આ ખેડૂતો ન હોય તો રાજમહેલની થાળીઓ ખાલી રહેશે.”
રાજાએ તેમને વિનંતી કરી, “તો પછી આપ મારા મહેલમાં આવો અને મને તમારી કલા શીખવો.”
ભવાની દાદાએ કહ્યું, “હું આવીશ, પરંતુ શરતે. મારી સાથે મારા ગામના પાંચ બાળકો અને ખેડૂતોને પણ લઈ જઈશ. અને આપના રાજકલાકારોએ પણ અમારી સાથે ગામમાં આવીને જીવવું પડશે.”
રાજાએ સ્વીકાર્યું. આથી શરૂ થયું એક નવો અધ્યાય.
ભવાની દાદા રાજમહેલમાં આવ્યા. સાથે ગામના લોકો. રાજકલાકારોને પહેલા તો આઘાત લાગ્યો, પરંતુ ધીરે ધીરે તેઓ બદલાયા. રામસ્વામીએ ગામમાં જઈને ખેડૂતોના ચહેરા ચિત્રિત કર્યા. પંડિત વિશ્વનાથે લોકરાગો શીખ્યા. રૂપવતીએ ગામની સ્ત્રીઓ સાથે લોકનૃત્ય કર્યું.
રાજા વિક્રમસિંહ પોતે ગામમાં ગયા અને ખેતરમાં મજૂરી કરી. તેમણે જોયું કે સાચી કલા કેવી રીતે જીવન સાથે જોડાયેલી છે.
મહિનાઓ પછી રાજ્યમાં એક નવી પરંપરા શરૂ થઈ લોક-રાજ કલા મેળો. દર વર્ષે રાજમહેલ અને ગામડાઓ વચ્ચે કલાનું આદાન-પ્રદાન થતું. રાજકલાકારો ગામમાં જઈને શીખતા અને લોક-કલાકારો મહેલમાં આવીને પોતાની કલા રજૂ કરતા.
ભવાની દાદા રાજાના ગુરુ બની ગયા. તેમણે રાજાને કહ્યું હતું, “મહારાજ, કલા એટલે અલગ થવું નહીં, જોડાવું.”
આ વાર્તા આજે પણ વિક્રમપુરમાં કહેવાય છે. જ્યારે કોઈ કલાકાર અહંકારમાં આવી જાય છે ત્યારે લોકો કહે છે “યાદ કરો ભવાની દાદાને. કલા રાજમહેલમાં નહીં, હૃદયમાં વસે છે. રાજકલાકારોની કલા રાજાને ખુશ કરવા માટે છે. તેઓ પોતાનું હુન્નર વેચીને સોનું કમાય છે. તેમની કલા મરે છે જ્યારે રાજા મરે છે અથવા નવો રાજા આવે છે. પરંતુ લોક-કલાકાર પ્રજાની વાત રાજા સુધી પહોંચાડે છે. તે કલાને વેપાર નથી બનાવતો, તેને સેવા બનાવે છે. આથી તેની કલા વર્ષોવર્ષ જીવંત રહે છે. લોકો તેને પેઢી દર પેઢી ગાતા રહે છે, કહેતા રહે છે.”
