ધારાવાહિક:- આપણાં મહાનુભાવો
ભાગ:- 39
મહાનુભાવ:- સાવિત્રી ખાનોલકર
લેખિકા:- શ્રીમતી સ્નેહલ રાજન જાની
નોંધ:- આ લેખ ઈન્ટરનેટનાં વિવિધ વેબપેજની મદદથી તૈયાર કરવામાં આવેલ છે. વાક્યરચનાઓ જરુર જણાય ત્યાં બદલી છે, બાકી બધાં વાક્યો સીધેસીધાં લઈ લેવામાં આવ્યાં છે.
આજે એવી વિદેશી મહિલા વિશે ચર્ચા કરવાનાં છીએ જેણે ભારતમાં વીરતાનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર એટલે કે પરમવીર ચક્ર ડિઝાઇન કર્યો હતો. આઝાદી પછી દેશનો સર્વોચ્ચ વીરતા પુરસ્કાર પરમવીર ચક્ર, સૈનિકોની પેઢીઓને પ્રેરણા આપે છે.
મેજર સોમનાથ શર્માથી લઈને કેપ્ટન વિક્રમ બત્રા સુધી, રાષ્ટ્રએ અત્યાર સુધીમાં 21 નાયકોને જોયા છે જેઓ યુદ્ધના મેદાનમાં તમામ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવા છતાં તેમની ફરજની લાઇનમાં દુશ્મન સામે અડગ રહ્યા.
આપણે આપણાં બહાદુરો સૈનિકોને સલામ કરીએ છીએ અને પરમ વીર ચક્ર પુરસ્કાર મેળવનારાઓને તેમના નિઃસ્વાર્થ બહાદુરીના કાર્યો માટે દર વર્ષે યાદ કરીએ છીએ, પરંતુ આપણામાંથી મોટાભાગના લોકોને દેશનો સર્વોચ્ચ યુદ્ધ સમયનો વીરતા પુરસ્કાર, પરમ વીર ચક્ર ડિઝાઇન કરનાર વ્યક્તિનું સાચું નામ ખબર નથી. ઉપરાંત, તેને ડિઝાઇન કરનારનો જન્મ ભારતમાં થયો નથી. સ્વિસ વંશની મહિલા ઇવ ઇવોન મેઇડ ડી મેરોસ જેણે પાછળથી પોતાનું નામ બદલીને સાવિત્રી ખાનોલકર રાખ્યું હતું. પરમવીર ચક્રની રચના પાછળ આ મહિલાનું મગજ હતું.
પ્રસ્તાવના:-
સાવિત્રીબાઈ ખાનોલકર (20 જુલાઈ 1913 - 26 નવેમ્બર 1990) એ સ્વિસ-ભારતીય કલાકાર અને ડિઝાઇનર હતા. તેમનો જન્મ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં થયો હતો, પરંતુ ભારતીય સૈન્ય અધિકારી સાથે લગ્ન કર્યા પછી તેમણે ભારતીય સંસ્કૃતિ અપનાવી હતી. તેઓ ભારતના સર્વોચ્ચ લશ્કરી સન્માન 'પરમવીર ચક્ર' ની ડિઝાઇન કરવા માટે સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ જાણીતા છે.
તેમના વિશેની મુખ્ય બાબતો નીચે મુજબ છે:
મૂળ નામ: 'ઇવા ઇવોન મેડે ડી મારોસ' (Eve Yvonne Maday de Maros)
ભારતીય જીવનશૈલી:
ભારતીય સેનાના અધિકારી વિક્રમ રામજી ખાનોલકર સાથે લગ્ન કર્યા બાદ, તેઓએ ભારતીય સંસ્કૃતિને આત્મસાત કરી, હિંદુ ધર્મ સ્વીકાર્યો અને પોતાનું નામ 'સાવિત્રીબાઈ' રાખ્યું. તેઓ અસ્ખલિત સંસ્કૃત અને હિંદી બોલતા હતા.
પરમવીર ચક્રની ડિઝાઇન:
ભારતના પ્રથમ સ્વદેશી એડજ્યુટન્ટ જનરલ મેજર જનરલ હીરા લાલ અટલની વિનંતીથી, તેમણે પરમવીર ચક્રની ડિઝાઇન તૈયાર કરી હતી. આ ડિઝાઇન ઋષિ દધીચીના અસ્થિઓમાંથી બનેલા ઇન્દ્રના વજ્ર અને મહાભારતના પ્રેરણાદાયી ઇતિહાસ પર આધારિત છે.
અન્ય ચંદ્રકો:
પરમવીર ચક્ર ઉપરાંત, તેમણે અશોક ચક્ર (AC), મહા વીર ચક્ર (MVC), કીર્તિ ચક્ર (KC), વીર ચક્ર (VrC) અને શૌર્ય ચક્ર (SC) સહિતના અન્ય ઘણા શૌર્ય ચંદ્રકો પણ ડિઝાઇન કર્યા હતા. તેમણે જનરલ સર્વિસ મેડલ 1947ની ડિઝાઇન પણ તૈયાર કરી હતી, જેનો ઉપયોગ 1965 સુધી કરવામાં આવ્યો હતો.
પ્રારંભિક જીવન:-
સ્વિત્ઝરલૅન્ડના ન્યૂશાતેલ ખાતે જન્મેલા સાવિત્રી ખાનોલકરનું મૂળ નામ ઇવા વૉન લિન્ડા મેડે-ડી-મેરોસ હતું. તેમના પિતા હંગેરિયન હતા અને માતા રશિયન હતા. તેમના જન્મ પછી તરત જ માતાનું અવસાન થયું હતું. તે સમયે તેમના પિતા જીનીવામાં લીગ ઓફ નેશન્સમાં લાઇબ્રેરિયન હતા. પિતાએ તેમનો ઉછેર કર્યો અને તેમને રિવેરાની એક શાળામાં અભ્યાસ માટે મોકલ્યા. તેમના પિતાની લાઇબ્રેરીમાં નોકરીને કારણે તેમને રજાઓમાં પુસ્તકો વાંચવાની સુવિધા મળી રહેતી. પુસ્તકો વાંચીને તેમને ભારત પ્રત્યે પ્રેમ અને આકર્ષણ ઉત્પન્ન થયા હતા. પુસ્તકાલયમાં સાવિત્રીનો મોટાભાગનો સમય પુસ્તકો સાથે પસાર થતો હતો. આ સમય દરમિયાન તેણે ભારતીય સંસ્કૃતિ તરફ ઝુકાવ શરૂ કર્યો.
અન્ય એક સ્રોત મુજબ ખાનોલકરના પિતા આન્દ્રે ડી મેઇડ મૂળ હંગેરિયન હતા અને માર્થે હેન્ટઝલ્ટ રશિયન મહિલા હતા. તેમના પિતા જીનીવા યુનિવર્સિટીમાં સમાજશાસ્ત્રના પ્રોફેસર હતા.
ઈ. સ. 1929માં જ્યારે તેઓ કિશોર વયના હતા ત્યારે તેમની મુલાકાત વિક્રમ રામજી ખાનોલકર સાથે થઈ હતી. મરાઠી પરિવારમાંથી ખાનોલકર યુનાઇટેડ કિંગડમની રોયલ મિલિટરી એકેડેમી, સેન્ડહર્સ્ટમાં તાલીમ લઈ રહેલા ભારતીય આર્મીના એક યુવાન કેડેટ હતા અને ટર્મ બ્રેક દરમિયાન સ્વિત્ઝર્લેન્ડની મુલાકાતે હતા. (અન્ય એક વેબપેજ મુજબ દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન સાથી દળો સાથે ફ્રાન્સમાં પ્રતિનિયુક્તિ પર હતા ત્યારે બંને મળ્યા હતા.) પોતાનાથી ઉંમરમાં મોટા હોવા છતાં તેઓ વિક્રમના પ્રેમમાં પડ્યા. તેમનાં પિતા તેમને ભારત જેવા દૂરના દેશમાં જવા દેવા સંમત થયા ન હતા. પરંતુ થોડાં વર્ષો બાદ તેઓ વિક્રમની પાછળ ભારત આવ્યા અને ઈ. સ. 1932માં તેણે લખનઉમાં તેમની સાથે લગ્ન કર્યા. લગ્ન બાદ તેમણે પોતાનું નામ બદલીને સાવિત્રીબાઈ ખાનોલકર કરી દીધું. તેમણે હિંદુ ધર્મ અપનાવી ભારતીય નાગરિકતા મેળવી હતી.
ભારત સાથેનું જોડાણ:-
સાવિત્રી ખાનોલકરે હિંદુ પરંપરાઓ અને આદર્શો ખૂબ નજીકથી અપનાવીને એવી જીવનશૈલી બનાવી હતી કે ભારતીય સમાજમાં તેમનું એકીકરણ સરળ અને સહજ હતું. તેઓ શાકાહારી હતા, અસ્ખલિત મરાઠી, સંસ્કૃત અને હિંદી બોલતા શીખ્યા હતા. ઉપરાંત ભારતીય સંગીત, નૃત્ય અને ચિત્રકામ પણ શીખ્યા હતા. તેઓ હંમેશાં દાવો કરતા કે તેઓ "ભૂલથી યુરોપમાં જન્મ્યા છે." કારણ કે તેમનો આત્મા ભારતીય હતો. તેઓ ભારતીય સંસ્કૃતિથી એટલા આકર્ષિત હતા કે તેમણે હિંદુ ધર્મગ્રંથોનું વિસ્તૃત વાંચન કર્યું હતું અને ભારતના પ્રાચીન ઇતિહાસ અને દંતકથાઓનું ઊંડું જ્ઞાન મેળવ્યું હતું. આ જ્ઞાનને કારણે પરમ વીર ચક્રની ડીઝાઇન માટે મેજર જનરલ હીરા લાલ અટલે સાવિત્રીબાઈની મદદ માંગી હતી.
પરમ વીર ચક્રની ડિઝાઇન:-
ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ મેજર જનરલ હીરા લાલ અટલને સ્વતંત્ર ભારતના નવા સૈન્ય સન્માન તૈયાર કરવાની અને નામ આપવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. સાવિત્રી ખાનોલકરના ભારતીય સંસ્કૃતિ, સંસ્કૃત અને વેદોના ઊંડા અને ગહન જ્ઞાનને કારણે જનરલ હીરા લાલને આશા હતી કે તેઓ ડિઝાઇનને ખરેખર ભારતીય લોકાચાર આપશે. પરિણામે, યુદ્ધમાં બહાદુરી માટેના ભારતના સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર પરમવીર ચક્ર ડિઝાઇન કરવા સાવિત્રી ખાનોલકરની પસંદગી કરવામાં આવી હતી.
સાવિત્રીબાઈએ તૈયાર કરેલી પદકની ડિઝાઇન માટે તેમણે દધીચી ઋષિને પ્રેરણાસ્રોત માન્યા હતા. વૈદિક ઋષિ દધીચી, જેમણે દેવતાઓને અંતિમ બલિદાન આપ્યું. તેમણે પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું જેથી દેવતાઓ તેમની કરોડરજ્જુમાંથી એક ઘાતક શસ્ત્ર, વજ્રનું નિર્માણ કરી શકે. આ ઉપરથી પ્રેરિત થઈને સાવિત્રીબાઈએ વજ્રની ડિઝાઇન મેજર જનરલ હીરા લાલ અટલને આપી.
કહેવાય છે કે સાવિત્રી બાઈએ ભારતના ઇતિહાસનો અભ્યાસ કર્યા બાદ શિવાજીને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે શિવાજીની તલવાર 'ભવાની'ને ભારતના સર્વોચ્ચ યુદ્ધકાળનાં ચંદ્રકમાં મૂકવામાં આવી છે, તેમણે એવી ડિઝાઇન બનાવી હતી જેમાં ઇન્દ્રના વજ્રને શિવાજીની તલવાર ભવાનીએ બે બાજુથી ઘેરી લીધી હતી.
પરમ વીર ચક્ર ચંદ્રક કાંસાની ધાતુમાંથી 3.5સેમી વ્યાસનો બનેલો છે, અને ચારે બાજુ ચાર વજ્ર પ્રતીકો ધરાવે છે. મેડલનો મધ્ય ભાગ ઉપસેલો રાખવમાં આવ્યો છે અને તેના પર રાષ્ટ્રનું પ્રતીક કોતરવામાં આવ્યું છે. મેડલની બીજી બાજુ કમળનું નિશાન છે અને પરમ વીર ચક્ર હિંદી અને અંગ્રેજીમાં લખવામાં આવ્યું છે.
પરમવીર ચક્ર એ ભારતની તમામ સૈન્ય શાખાઓના અધિકારીઓ અને અન્ય નોંધાયેલા કર્મચારીઓ માટે સર્વોચ્ચ વીરતા પુરસ્કાર છે. આ પુરસ્કાર 26 જાન્યુઆરી 1950 ના રોજ ભારતના પ્રથમ ગણતંત્ર દિવસ પર દુશ્મનની હાજરીમાં સર્વોચ્ચ ડિગ્રીની બહાદુરી માટે આપવામાં આવ્યો હતો. આ એવોર્ડ મરણોત્તર આપવામાં આવે છે.
આકસ્મિક રીતે, પ્રથમ પરમવીર ચક્ર 4થી કુમાઉ રેજિમેન્ટના મેજર સોમનાથ શર્માને એનાયત કરવામાં આવ્યું હતું, જે સાવિત્રીબાઈની મોટી પુત્રી કુમુદિની શર્માના બનેવી હતા, તેઓ 1947-48નાં ભારત પાકિસ્તાન યુદ્ધ વખતે શ્રીનગર હવાઈ મથક પરથી દુશ્મન ઘુસણખોરોને ખદેડતી વખતે તેઓ શહીદ થઈ ગયા હતા.
જીવનનો ઉત્તરાર્ધ:-
સાવિત્રી ખાનોલકર હંમેશાં સામાજિક કાર્યો સાથે સંકળાયેલા રહ્યા હતા. તેમણે સૈનિકો અને તેમના પરિવારો તથા ભાગલા દરમિયાન વિસ્થાપિત થયેલા શરણાર્થીઓ માટે કામ કર્યું હતું. ઈ. સ. 1952માં પતિના અવસાન બાદ તેઓ આધ્યાત્મિકતા તરફ વળ્યા હતા અને શેષ જીવન રામકૃષ્ણ મઠમાં ગાળ્યું હતું. તેમણે મહારાષ્ટ્રના સંતો પર એક પુસ્તક લખ્યું હતું જે આજે પણ લોકપ્રિય છે.
અવસાન:-
સાવિત્રી ખાનોલકરનું અવસાન 26 નવેમ્બર 1990નાં રોજ થયું હતું.
આભાર.
સ્નેહલ જાની
