આ સર્ગમાં કવિ પ્રકૃતિની સેવાથી સંતુષ્ટ ન થતાં હૃદયની શૂન્યતા અનુભવે છે. ત્યારે તેમને વનની એક સરલ કન્યા 'નલિની' મળે છે, જેમના પ્રેમમાં કવિને ક્ષણિક પરમ સુખ મળે છે. પરંતુ કવિનું અફાટ સમુદ્ર જેવું હૃદય એક વનકન્યાના સીમિત પ્રેમથી પણ પૂરાતું નથી અને તેઓ ફરી સફરે નીકળી પડે છે. અંતમાં નલિનીનું વિરહ ગીત હૃદય સ્પર્શી જાય તેવું છે.
દ્વિતીય સર્ગ
[ કવિની વ્યાકુળતા અને હૃદયની શૂન્યતા ]
"આટલો સમય, હે પ્રકૃતિ! મેં તારી સેવા કરી,
તોય કેમ, હે દેવી! મારું આ હૃદય ભરાયું નહીં?
હજીય છાતીની ભીતર એક દારુણ શૂન્યતા છે,
શું એ શૂન્યતા આ જન્મે હવે ક્યારેય નહીં ભરાય?
મનના મંદિરની અંદર જાણે કોઈ મૂર્તિ જ નથી,
માત્ર આ અંધકારમય ઘર ખાલી પડ્યું રહ્યું છે—
બોલ દેવી! કેટલા દિવસ આવી શૂન્યતા રહેશે?
જો આમ જ રહ્યું, તો આ મનોમંદિર તૂટી જશે!
થોડા દિવસ પછી જ્યારે હું ત્યાં નજર કરીશ,
ત્યારે પૂર્વ હૃદયના માત્ર ભગ્ન અવશેષો (ભંગાર) દેખાશે,
એ ભગ્ન અવશેષો પર—સુખની એ સમાધિ પર
બેસીને શું મારે દારુણ દુઃખમાં રડવું પડશે?
મનની ભીતર જાણે કંઈક હૂં-હૂં કરી રહ્યું છે,
જાણે પોતાનું કોઈ ધન ત્યાં રહ્યું જ નથી!
એ શૂન્યતા પૂરવા માટે આખી પૃથ્વી પર ભમી રહ્યો છું,
રણમાં તરસ્યા હરણ (મૃગ)ની જેમ.
કેટલીય મૃગજળે, હે દેવી! મારી સાથે છળ કર્યું છે,
હું કેટકેટલો દોડ્યો છું તેની પાછળ પાછળ!
અંતે થાકી હારીને તને પૂછું છું હે દેવી,
શું આ મારી શૂન્યતા કોઈ કાળે નહીં ભરાય?
સૂર્ય-ચંદ્ર ઊગે છે ને ફરી આથમી જાય છે,
વસંત, શરદ અને શિયાળો ચક્રની જેમ ફરે છે;
બાળપણથી જ, હે દેવી! હું દરેક પગલે
ધીમે ધીમે કેટલો દૂર નીકળતો જાઉં છું—
બાળપણ વીતી ગયું, હવે યુવાની આવી છે,
યુવાની પણ વહી જશે ને ઘડપણ આવશે—
તોય શું આ મનની શૂન્યતા કોઈ રીતે નહીં ભરાય?
શું મન સદાકાળ માટે આમ જ હૂં-હૂં કરતું વ્યાકુળ રહેશે?
મેં કોઈ એક ઉદાસી યોગી પાસેથી સાંભળ્યું હતું—
'માણસનું મન તો માણસનું જ મન ઈચ્છે છે;'
ગંભીર એવી રાત, સુંદર એવો પ્રભાતકાળ,
વિષાદી એવી સાંજનું એ ગ્લાનિભર્યું મુખ,
વિશાળ એવો સમુદ્ર, ઉચ્ચ એવો પર્વતરાજ,
અંધકારમય પર્વતોની એ વિશાળ ગુફાઓ,
નદીઓનો કલરવ, ઝરણાંનો ઝરઝર અવાજ,
વનના પંખીઓનું એ આઝાદ સંગીત,
તેઓ કોઈ પણ આ વિશાળ માનવ-હૃદયને નથી ભરી શકતા—
માણસનું મન તો માણસનું જ મન ઈચ્છે છે.
એ સાંભળીને, હે પ્રકૃતિદેવી! હું દુનિયાભરમાં ભમ્યો;
કેટલાય લોકોએ હૃદયની ભેટ (પ્રેમ) ધરી હતી—
જ્યારે હું મારા દિલનું ગીત ગાતો, હે દેવી!
ત્યારે એ ગીત સાંભળીને કેટલાય લોકો રડ્યા હતા.
પરંતુ મારા મનને ગમે તેવું મન ન મળ્યું, હે દેવી!
મારા પ્રાણની વાત કોઈ ન સમજ્યું,
તેથી જ નિરાશ થઈને હું ફરી પાછો આવ્યો છું,
સમજી ગયો છું કે આ શૂન્ય મન હવે ક્યારેય નહીં ભરાય."
આ રીતે રડી રડીને, વને વને કવિ
એકલા, પોતાના જ મનમાં ભમ્યા કરતા હતા.
એ શોક-સંગીત સાંભળીને વનની કન્યાઓ (વનબાલા) રડતી,
રાત્રિ જાણે હાહાકાર કરીને નિસાસા નાખતી,
વનના હરણો વ્યાકુળ આંખે, આહા!
કવિના મુખ તરફ જોઈ રહેતા.
"હાહા દેવી! આ શું થયું, કેમ આ પ્રાણ ન ભરાયો?"
તેનો જ પડઘો વને વને ગુંજતો હતો.
[ વનકન્યા નલિની સાથે મિલન ]
જ્યાં ક્ષીણ ઝરણું ધીમે ધીમે વહી રહ્યું છે,
પાણીનો કુલુકુલુ નાદ ગુંજી રહ્યો છે,
ત્યાં વૃક્ષની નીચે એકલા વિષાદી કવિ
નીરવ આંખો મીંચીને સૂતા રહેતા—
તરસ્યું હરણનું બચ્ચું પાણી પીને,
તેમના મુખ તરફ જોઈને ચાલ્યું જતું.
શિયાળાની રાત્રે પર્વતની બરફની પથારી પર
તેઓ સ્તબ્ધ મૂર્તિની જેમ બેસી રહેતા,
તેમના માથા પર બરફના કણો પડતા,
ને તીવ્ર ઠંડો પવન વાતો રહેતો.
દિવસે દિવસે ચિંતાઓમાં શરીર સુકાઈ ગયું,
પ્રફુલ્લિત હૃદય વિષાદથી મલિન થઈ ગયું,
ભયાનક સપનાઓને લીધે ઊંઘવા છતાં શાંતિ નહોતી,
કવિને આ પૃથ્વી સ્મશાન જેવી લાગતી હતી!
એક દિવસ બપોર પછી, એકાંત રસ્તાના કિનારે
કવિ એક વૃક્ષ નીચે સૂતા છે,
માર્ગના શ્રમથી થાકેલું શરીર, ચિંતાથી વ્યાકુળ હૃદય,
વિષાદના આકુળ-વ્યાકુળ નિસાસા વહી રહ્યા છે.
એવા સમયે ધીમે ધીમે ઓશીકા પાસે આવીને
ઊભી રહી વનની એક કન્યા,
મુખ તરફ જોઈને તેણે કરુણ સ્વરે કહ્યું,
"કોણ છો તમે, હે માર્ગના શ્રમથી થાકેલા વિષાદી પથિક?
હોઠ પર જાણે વિષાદે પોતાનું આસન જમાવ્યું છે,
ને આંખો જાણે કોઈ શોકની કથા કહી રહી છે.
તરુણ હૃદય આટલું વિષાદમય કેમ છે?
કયા દુઃખથી ઉદાસ થઈને તમે ભમી રહ્યા છો?"
ઊંડો નિસાસો નાખીને ગંભીરતાથી કવિએ કહ્યું,
"પ્રાણની શૂન્યતા કેમ દૂર ન થઈ, કન્યા?"
એક પછી એક કેટલીય વાતો કન્યાને કહી દીધી,
જેટલી વાતો કવિના હૃદયમાં રુંધાયેલી હતી—
જ્વાળામુખીના પેટાણમાં સળગતી અગ્નિની જેમ
જેટલી વાતો હતી, તે કવિએ ગંભીરતાથી કહી દીધી.
"નદી, નાળાં, પર્વતો, ગુફાઓ કેટકેટલું જોયું, છતાં
પ્રાણની શૂન્યતા કેમ દૂર ન થઈ, દેવી?"
કન્યાના ગાલ પરથી નીરવ આંસુના ટીપાં
સ્વર્ગના ઝાકળની જેમ ખરી પડ્યા,
એ એક આંસુનું ટીપું અમૃતની ધારાની જેમ
જાણે કવિના હૃદયમાં પ્રવેશી ગયું;
એ કરુણાનું જળ જોઈને, અશ્રુવિહીન કવિની આંખોમાં
કેટલાય સમય પછી આંસુઓ ઉભરાઈ આવ્યા.
થાકેલા હૃદય માટે જે આશ્રય શોધી શોધીને
તેઓ પાગલની જેમ અહીં-તહીં ભમતા હતા—
આજે જાણે હૃદયને આટલો નાનો આશ્રય મળી ગયો,
આજે જાણે વેદના થોડી શાંત થઈ.
જે હૃદય નિરાશામાં રણ (મરુભૂમિ) બની ગયું હતું,
ત્યાંથી આજે અશ્રુઓની સરવાણી ફૂટી નીકળી.
એ થાકેલા કવિનું માથું પોતાના ખોળામાં રાખીને,
એ સરલ કન્યાએ આંસુઓની ધારા લૂછી દીધી.
કવિએ મનમાં વિચાર્યું, તું ક્યાંની દેવી છે?
કેવું અમૃત તેં મારા પ્રાણની ભીતર રેડી દીધું!
ત્યારે એ લલનાએ ધીમેથી કવિના મુખ સામે જોઈને
મમતાભરી કરુણ વાતો કહી,—
"પેલે દૂર એકાંત વનમાં જોયું તેં પેલું ઝૂંપડું (કુટિર)?
ચાલ પથિક, આપણે બંને ત્યાં જઈએ.
વનમાંથી ફળ-મૂળ હું પોતે તને ચૂંટી આપીશ,
ઝરણામાંથી લાવી આપીશ જળ,
જતનથી પાંદડાંની પથારી હું બિછાવી આપીશ,
ત્યાં સુખદ નિદ્રાના ખોળામાં તને આરામ મળશે.
હું મારી વીણા લઈને તને કેટલાય ગીતો સંભળાવીશ,
કેટકેટલી વાતોમાં દિવસો વીતી જશે.
એક હરણનું બચ્ચું છે પેલા વૃક્ષની નીચે,
તે આવીને તારી સાથે કેટલીય રમતો રમશે પથિક!
દૂર સરોવરના કિનારે એક સુંદર કુંજ છે,
તને લઈ જઈને, હે પથિક! હું એ વન બતાવીશ.
કેટલાય પંખીઓ ડાળે-ડાળે આખો દિવસ ગાય છે,
કેટલાય હરણો ત્યાં રમી રહ્યા છે.
ફરી તને બતાવીશ એ અરણ્યનું ઝરણું,
ફરી નદીકિનારે તને લઈ જઈશ,
એક પક્ષી છે મારું, તે કેટકેટલા ગીતો ગાય છે—
મારું નામ દઈને મને બોલાવે છે 'નલિની', 'નલિની'!
મારું જે કંઈ પણ છે, એ બધું હું તને બતાવીશ,
હું જેટલા પણ ગીતો જાણું છું તે બધા સંભળાવીશ—
શું આવીશ તું પથિક, પેલા વનના ઝૂંપડામાં?"
આટલું સાંભળીને કવિ તે ઝૂંપડા તરફ ચાલી નીકળ્યા.
[ કુટિરમાં સુખના દિવસો અને પ્રેમનો અહેસાસ ]
કેવા સુખમાં રહેતા હતા કવિ, એ એકાંત કુટિરમાં!
દિવસો પળવારની જેમ વીતી જતા—
કેવી શાંત એ વનભૂમિ, કોઈ માણસ નહોતું, કોઈ જન નહોતું,
માત્ર એ નાની ઝૂંપડી એક કિનારે હતી.
ઘેરા વૃક્ષોની છાયામાં—નીરવ શાંતિના ખોળામાં
દિવસ જાણે ત્યાં આવીને સૂઈ જતો!
પંખીઓનું અસ્પષ્ટ ગાન, ઝરણાંનો ખળખળ અવાજ
તે શાંતિને વધુ મધુર બનાવી દેતા.
પહેલાં એક દિવસ કવિ પ્રકૃતિના રૂપથી મોહિત થઈને
જંગલે જંગલે એકલા ભમતા હતા,
હવે બંને જણ મળીને ત્યાં ભમે છે,
જાણે પ્રકૃતિના જ બે બાળકો!
દૂર વનની ભીતર કવિને લઈ જતી
નલિની, જાણે તે કોઈ વનની જ દેવી હોય!
માર્ગના શ્રમથી થાકે ત્યારે કવિના ખોળામાં સૂઈ જતી,
વનનો પવન તેની અલકો (વાળ) સાથે રમતો,
સૂતેલા મુખ તરફ જોઈ રહેતા કવિ—
મુખ પર જાણે લખેલી હોય કોઈ વનની કવિતા!
"આ શું છે હે દેવી કલ્પના? પ્રેમમાં આટલું સુખ છે,
તે પહેલાં હું નહોતો જાણતો!
કેવી આ અમૃતધારા તેં પ્રાણ પર રેડી દીધી છે,
હે પ્રેમ! હું કેમ કરીને કહું?
અન્ય એક હૃદયને પોતાનું હૃદય દાન કરી દેવું,
તે કેવો એક સ્વર્ગીય આનંદ છે!
જો બે હૃદય મળીને એક જ ગીત ગાય,
જો બંને એક જ સ્વપ્ન જુએ,
એક જ ચિંતા, એક જ આશા, એક જ ઈચ્છા હોય બંનેની,
એક જ ભાવમાં બંને પાગલ હોય,
હૃદયથી હૃદયનું એ કેવું સુખદ મિલન છે—
આ જન્મે એ ક્યારેય નહીં તૂટે.
આપણા બંનેના હૃદયમાં, હે દેવી!
જો એ જ રીતે બધું ભળી જાય—
એક સાથે, એક જ સ્વપ્ન જો આપણે બંને જોઈએ,
તો એ કેટલું સુંદર હોય!
નરકમાં હોઈએ કે સ્વર્ગમાં, વનમાં હોઈએ કે કારાગારમાં,
હૃદયથી હૃદય બંધાયેલું રહે—
મને કોઈ ભય નથી—મંત્રમુગ્ધ પ્રેમની ઘેનમાં
સદા હૃદયમાં મગ્ન રહીએ.
એવું જ થાઓ—થાઓ હે દેવી, આપણા બંનેને
એ પ્રેમ એક કરી દે.
સ્વપ્નની ઘેનમાં ડૂબીને હૃદયની આ રમત રમતાં રમતાં
જાણે આખું જીવન વીતી જાય."
રાત્રે એકલા હોય ત્યારે આવા કેટલાય ગીતો
એકાંતમાં બેસીને કવિ ગાયા કરતા.
[ મનની વાતની અભિવ્યક્તિ અને વિરહનો આરંભ ]
સુખ કે દુઃખની જે વાતો છાતીની ભીતર
દિવસ-રાત વલોવાયા કરતી હોય,
જો તે પ્રગટ ન થાય, તો હૃદયના ભારે બોજથી
જીવન ખૂબ જ પીડાદાયક બની જાય છે.
કવિ તેમના હૃદયના પ્રેમનો આ ઉભરો
કેવી રીતે પ્રગટ કરે, તે સમજી શકતા નહોતા.
પૃથ્વી પર એવી કોઈ ભાષા નથી, જે મનની વાતને
પૂર્ણ રૂપે પ્રગટ કરી શકે!
ભાવ જેટલો ગાઢ બને છે, પ્રગટ કરવા જતાં
શબ્દો એટલા જ જડતા નથી.
વિષાદ જેટલો દારુણ અને હૃદય ચીરી નાખે તેવો હોય,
આંસુઓ જાણે તેટલા જ સુકાઈ જાય છે!
હૃદયના ભાર જેવી દિલની વાતો
કેટલા દિવસ ભલા દબાવી રાખી શકાય?
એક દિવસ ધીમે ધીમે એ કન્યા પાસે જઈને
અશાંત બાળકની જેમ તેમણે કેટલુંય કહી દીધું!
અસ્પષ્ટ વાતોએ, હૃદયના ભાવોને
પ્રગટ કરવાને બદલે વધુ ગૂંચવી નાખ્યા.
માત્ર આંસુઓના જળથી, માત્ર મોઢાના હાવભાવથી
કન્યા સમજી ગઈ કે તેના મનમાં શું વાત છે!
આ વાતો જાણે એ કન્યાએ ધીમેથી વાંચી લીધી—
"તને કેટલો પ્રેમ કરું છું કન્યા, હું કેમ કરીને કહું!
તું પણ દયાળુ થઈને મારા એ પ્રેમનો
બદલો (પ્રતિદાન) આપજે કન્યા, આ જ ભિક્ષા માંગું છું."
ધીમેથી ગબડી પડ્યા એ કન્યાના આંસુ,
કવિના આંસુઓ સાથે કેવા ભળી ગયા—
તેના ખભા પર માથું રાખીને તેણે ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું,
"શું હું પણ તમને, હે કવિ! પ્રેમ નથી કરતી?"
બીજો કોઈ શબ્દ ન નીકળ્યો, માત્ર આંસુઓની ધારાએ
તેના લાલચોળ ગાલને ભીંજવી દીધો.
આમ ક્યારેક ક્યારેક, આંસુએ આંસુએ
નીરવ થઈને તેઓ પ્રેમનું ગીત ગાતા.
વનમાં બંને જણા એવા સુખમાં રહેતા હતા
જાણે જગતમાં માત્ર તેઓ બે જ હોય—
જાણે તેઓ કોઈ કોમળ ફૂલની સુગંધ હોય,
જાણે તેઓ કોઈ અપ્સરાનું સુખદ સંગીત હોય!
વિખરાયેલા વાળને વનના ફૂલોથી સજાવીને
દોડીને એ કન્યા કવિ પાસે આવતી,
આ વાતો ને પેલી વાતો લઈને એ શુંય કહેતી,
તે કવિ સિવાય બીજું કોઈ સમજી શકતું નહીં.
ક્યારેક વળી મુખ તરફ તે એવું જોઈ રહેતી,
જાણે કવિનું હૃદય ઊંઘી ગયું હોય!
ક્યારેક વળી કોઈ વાત પર એ એવું હસતી,
તેવું સરલ હાસ્ય ક્યારેય કોઈએ જોયું નહોતું.
ઘેરી અમાસની રાત્રે એકલી પર્વતની ટોચ પર
તે પણ કવિની સાથે ઊભી રહેતી,
ઉન્મત્ત વાવાઝોડું, વરસાદ, વીજળી અને વજ્ર
પર્વતના સીના પર જ્યારે તોફાન મચાવતા,
તેનું હૃદય પણ નદીના મોજાંની જેમ
એ વિપ્લવ જોઈને મસ્તીમાં આવી જતું—
તે દોડાદોડ કરતી, કોઈ વાતથી ડરતી નહીં,
આવી તોફાની છોકરી ક્યારેય મેં જોઈ નથી!
કવિ જે વાતો કહેતા તે કેટલા શાંતિથી સાંભળતી,
કેવી મુખ તરફ જોઈ રહેતી!
વનદેવતા જેવી એ અસ્તવ્યસ્ત,
ક્યારેક ખૂબ તોફાની જેમ પ્રચંડ વાવાઝોડું,
ક્યારેક એટલી શાંત જેમ પ્રભાતનો પવન
નીરવ થઈને સાંભળે પંખીઓનું સંગીત.
[ અતૃપ્ત પિપાસા અને વિદાય ]
પરંતુ, હે કલ્પના! જો તું કવિનું હૃદય જુએ,
તો જોશે કે હજીય તે પૂર્ણ નથી થયું.
હજીય કવિ કહી રહ્યા છે, "વધુ પ્રેમ આપો,
વધુ પ્રેમ રેડો મારા હૃદયની ભીતર."
પ્રેમની અમૃતધારા આટલી પીધી હોવા છતાં,
તોય કેમ પ્રેમની તરસ છિપાઈ નહીં?
પ્રેમની જેટલી ચાંદની હતી તે બધી કન્યાએ રેડી દીધી,
છતાં કવિના સમુદ્ર જેવા હૃદયને તે ભરી ન શકી.
આઝાદ પંખીની જેમ, કવિઓ માટે હે દેવી!
પૃથ્વીનું કારાગાર ક્યારેય યોગ્ય નથી.
આવું સમુદ્ર જેવું જેમનું મન છે,
તેમના માટે હે દેવી, આ પૃથ્વી નથી!
તેમનું ઉદાર મન આકાશમાં ઊડવા જાય છે,
પાંજરા સાથે પાંખો અથડાઈને ફરી નીચે પડી જાય છે,
નિરાશામાં આખરે મન તૂટી-વિખરાઈ જાય છે,
જગત ભરાઈ જાય છે તેના વ્યાકુળ વિલાપથી.
કવિની સમુદ્ર જેવી છાતીને કેમ કરીને ભરી શકશે
પ્રેમ આપીને એ નાની વનની કન્યા?
કાતર ક્રંદનમાં આહા! આજેય કવિ રડી પડ્યા,
"હજીય ન પૂરાઈ પ્રાણની શૂન્યતા."
કન્યા પાસે જઈને વ્યાકુળ થઈને કવિએ કહ્યું,
"હજી વધુ પ્રેમ મારા હૃદયમાં રેડી દે.
હું જેટલો પ્રેમ કરું છું તેટલો પ્રેમ તું આપ,
નહીં તો આ પ્રાણની શૂન્યતા નહીં પૂરાય."
સાંભળીને કવિની વાત, વ્યાકુળ થઈને કન્યાએ કહ્યું,
"જે કંઈ મારી પાસે હતું હે કવિ, મેં બધું જ આપી દીધું છે—
આ હૃદય, આ પ્રાણ, બધું જ તમારું છે કવિ,
બધું જ તમારા પ્રેમમાં મેં વિસર્જિત કરી દીધું છે.
તમારી ઈચ્છા સાથે મેં મારી ઈચ્છા મેળવી દીધી છે,
તમારા સુખ સાથે મેં મારું સુખ મેળવી દીધું છે."
એ વાત સાંભળીને કવિએ કાતર સ્વરે કહ્યું,
"તોય પ્રાણની શૂન્યતા કેમ દૂર ન થઈ?
એ હૃદયની સાથે આ હૃદયને મેળવી દેવા માંગું છું,
તો પછી આ શરીરની આડશ (અંતરાય) કેમ રહી ગઈ?
આખો દિવસ મન થાય છે કે મનની વાત પૂછ્યા કરું,
આટલી વાતો છતાં તારી પાસે શબ્દો કેમ નથી જડતા?
આખો દિવસ મન થાય છે કે એ મુખ તરફ જોયા કરું,
જોવા છતાંય કેમ આંખોની તરસ નથી છિપાતી?
મન થાય છે આ જીવન ભરીને પ્રેમ કરું,
પ્રેમ કરવા છતાંય પ્રાણની શૂન્યતા કેમ દૂર ન થઈ?
હું જેટલો પ્રેમ કરું છું તેટલો પ્રેમ તું આપ,
નહીં તો આ પ્રાણની શૂન્યતા નહીં પૂરાય.
આ શું છે હે દેવી! આ કેવી તરસ સળગી રહી છે મારા હૃદયમાં,
પૃથ્વીનું જેટલું અમૃત હતું તે બધું મેં પી લીધું,
પ્રકૃતિ પાસેથી જેટલા તરલ સ્વર્ગીય ગીતો હતા,
તે બધા મેં મારા હૃદયમાં રેડી દીધા—
માત્ર હે દેવી! પૃથ્વીનું જેટલું હળાહળ (ઝેર) છે
તે જ મેં નથી પીધું મારી તરસ છિપાવવા!
માત્ર હે દેવી! વૈભવની સોનાની સાંકળથી
મેં મારા આ આઝાદ હૃદયને નથી બાંધ્યું!
માત્ર હે દેવી! મનનો વીરતાનો ગર્વ છિપાવવા
લાખો માણસોના લોહીથી મેં મારા ચરણ નથી ધોયા!
માત્ર હે દેવી! આ જીવનમાં નિશાચર વિલાસને
સુખ-સ્વાસ્થ્યની અંજલિ આપીને મેં તેની સેવા નથી કરી!
તોય કેમ મારા હૃદયની તરસ ન છિપાઈ,
તોય કેમ દૂર ન થઈ પ્રાણની શૂન્યતા?
મેં સાંભળ્યું છે વિલાસની મદિરા હૃદયને વ્યાકુળ કરીને
સદા વિસ્મૃતિની (ભૂલી જવાની) ઊંઘમાં ડૂબાડી રાખે છે!
પરંતુ હે દેવી—પરંતુ હે દેવી—આટલું જે કષ્ટ પામ્યો છું,
તોય વિસ્મૃતિ નથી જોઈતી, મને વિસ્મૃતિ નથી જોઈતી!—
તે કેવી ભયાનક દશા હશે, કલ્પના પણ ધ્રૂજી ઊઠે—
સ્વર્ગીય એવા આ હૃદયના જીવનમાં એ તો મૃત્યુ સમાન છે!
મારું આ મન હે દેવી! ભલે રણ (મરુભૂમિ) જેવું બની જાય,
ઘાસ, વેલા અને જળ વગરનું સળગતું મેદાન બની જાય,
છતાંય, છતાંય હું પ્રાણપણે તે સહન કરીશ,
જ્યાં સુધી જીવીશ ત્યાં સુધી તેને વેંઢારીશ,
મનની તરસ છિપાવવા ત્રણેય ભુવનમાં ભમીશ,
પણ મારા હૃદયની હત્યા (આત્મહત્યા) નહીં કરું.
પ્રેમ, ભક્તિ, સ્નેહ વગેરે મનના જેટલા દેવતાઓ છે,
તેમને જતનથી મેં મનના મંદિરમાં રાખ્યા છે,
તેમની પૂજા કરવાની ક્ષમતા નથી એટલા માટે
હું તેમનું વિસર્જન નહીં કરી શકું.
પરંતુ ઓ કલ્પના! મારા મનની વાત
સમજી કોણ શકશે, બોલ ને હે દેવી?
મારા દર્દનો મર્મ હું કોને સમજાવું, બોલ—
જો ન સમજાવી શકું તો છાતી ફાટી જાય છે.
જો કોઈ કહે હે દેવી, 'તને શેનું દુઃખ છે,
હૃદયના બદલામાં તને હૃદય મળ્યું છે,
તો પછી કાલ્પનિક દુઃખમાં આટલો કેમ કરમાઈ જાય છે?'
તો હું શું જવાબ આપીશ?
ઉપાય હોવા છતાંય જે વિષાદની જ્વાળા સહે છે,
પૃથ્વી તેના જ કષ્ટથી વ્યથિત થાય છે—
મારા આ વિષાદનો કોઈ ઉપાય જ નથી,
તેનું કારણ શું છે, તે પણ હે દેવી મને જડતું નથી.
પૃથ્વી મારું કષ્ટ સમજે કે ના સમજે,
નલિનીને હું શું કહીને સમજાવું હે દેવી?
તેનાથી એક નાની વાત પણ જો છુપાવું,
તો હૃદયમાં કેટલું કષ્ટ થાય છે તે હૃદય જ જાણે છે.
તેને આટલો પ્રેમ કરું છું, તોય કેમ મનમાં થાય છે
કે આશા છિપાય તેવો પ્રેમ ન કરી શક્યો!
અંધકારમય સમુદ્રના તળિયે જાણે કંઈક શોધી રહ્યો છું,
જે મેળવવા માંગું છું તે જાણે જડતું નથી.
છાતીના જે ખૂણામાં હું તેને રાખવા માંગું છું,
ત્યાં જાણે તેને રાખી શકતો નથી—
તેથી જ અંતર હજીય ભરાતું નથી,
તેથી જ હજીય શૂન્ય રહ્યું છે હૃદય."
કવિના પ્રેમનો સમુદ્ર નાની કન્યાના મનને
અગાધ જળમાં ડૂબાડી રાખતો હતો—
ઉપર ભલે વાવાઝોડું, તોફાન કેટકેટલુંય વહી જતું,
નીચે તેનો કોલાહલ સંભળાતો નહોતો,
પ્રેમનો અવિચિત્ર છતાં નિત્યનૂતન એવો
મોજાંનો કલરવ જ માત્ર સંભળાતો હતો,
એ એકધારો ધ્વનિ સાંભળી સાંભળીને તેનું
હૃદય જાણે કેવું ઊંઘી ગયું હતું!
વનની કન્યા આહા! એ ઊંઘમાં વ્યાકુળ થઈને,
કવિના હૃદય પર પોતાનું નબળું માથું રાખીને
માત્ર સ્વર્ગના સપના જોતી હતી દિવસ-રાત,
હૃદયથી હૃદયનું અનંત મિલન.
કન્યાના એ હૃદયમાં, એ પ્રેમમગ્ન હૃદયમાં,
બાકી બચી નહોતી એક તલ જેટલીય જગ્યા—
બીજું કંઈ જાણતી નહોતી, બીજું કંઈ વિચારતી નહોતી,
માત્ર એ કન્યા કવિને પ્રેમ કરતી હતી.
માત્ર તેને કવિના ગીતો કેટલા વહાલા લાગતા,
સાંભળી સાંભળીને પણ તૃપ્તિ થતી નહોતી.
માત્ર કવિની આંખોમાં કેવું સ્વર્ગીય તેજ
રેલાતું, તે જોઈને તે વ્યાકુળ થઈ જતી!
માત્ર તેને કવિના ખોળામાં સૂવું ગમતું,
કવિ તેના વાળ સાથે કેવી રમત રમતા.
માત્ર કવિ પાસેથી સાંભળવું તેને ગમતું
કેટકેટલું—કેટકેટલી વાતો જેનો કોઈ અર્થ નહોતો,
પરંતુ એ વાતોમાં કવિ કેટલોય અર્થ પામતા,
એવો ઊંડો અર્થ કેટલીય કવિતાઓમાં પણ નથી હોતો—
એ અર્થહીન વાતો, હૃદયના ભાવોને
પ્રગટ ન કરી શકે એવું કંઈ જ નથી.
એક દિવસ એ કન્યા પાસે જઈને કવિએ કહ્યું—
"નલિની! હું પૃથ્વી ભમવા નીકળ્યો છું!
વધુ એક વાર, કન્યા! કાશ્મીરના વને-વને
હું પક્ષીઓની કવિતા સાંભળવા જાઉં છું!
રશિયાના બરફીલા મેદાનોમાં, આફ્રિકાના રણમાં
વધુ એક વાર હું ભ્રમણ કરી આવું!
તું અહીં જ રહે, પાછા આવીને ફરી
તારા એ મધુર મુખને ચુંબન કરીશ."
આટલું કહીને કવિ નીરવ ચાલી નીકળ્યા,
છૂપી રીતે આંખોના આંસુ લૂછીને.
કન્યા આંખો ઊંચી કરીને નીરવ જોઈ રહી,
શું જોઈ રહી છે તે એ જ જાણે અનિમેષ (પલકારો માર્યા વગરની) આંખે.
સાંજ પડી ગઈ તોય એ જોઈ જ રહી,
તોય તેની આંખોનો પલકારો ન પડ્યો.
અનિમેષ આંખોમાંથી ધીમે ધીમે છલકાઈને
એક ટીપું, બે ટીપું જળ ખરી પડ્યું.
બાહુઓમાં મોઢું છુપાવીને વ્યાકુળ કન્યા
હૃદય ચીરી નાખે તેવા આંસુઓથી રડી પડી.
હા-હા કવિ, આ શું કર્યું! પાછા વળીને જુઓ, પાછા આવો,
કન્યાના હૃદયને આવો આઘાત ન આપો—
નીરવ કન્યાની છાતીમાં આહા! કેવો વજ્રપાત થયો છે,
કોમળ મન તૂટીને ચૂર-ચૂર થઈ ગયું છે!
હા કવિ! આ રીતે નકામું તેના મનમાં
કેવો આઘાત કર્યો, તે તમે ન સમજ્યા?
આટલો સમય સુખના સપનામાં મનને ડૂબાડી રાખીને,
આટલા દિવસ પછી શું તેને તોડી નાખશો?
કવિ તો ચાલ્યા જાય છે—સાંજ ધીમે ધીમે ઢળી રહી છે,
અંધકારમાં વનભૂમિ ગંભીર થઈ ગઈ છે—
એક પાંદડુંય નથી હલતું, સહેજ પણ પવન નથી વહેતો,
સ્તબ્ધ વન જાણે નીરવ થઈને શુંય વિચારી રહ્યું છે!
ત્યારે વનના છેડેથી ધીમેથી કવિએ સાંભળ્યું
નીરવ શૂન્યતામાં એક વિષાદી સંગીત ઊઠી રહ્યું છે—
તે સાંભળીને વન જાણે અત્યંત નીરવ થઈ ગયું છે,
માત્ર આગિયા (જૂગનૂ) આંખો ખોલી-મીંચી રહ્યા છે.
એક વાર કવિએ માત્ર ઝૂંપડી તરફ જોયું,
વ્યાકુળ થઈને વનદેવી પાસે વિદાય માંગી,
આંખોના આંસુ લૂછીને—જે તરફ આંખો જાય
તે તરફ પથિક કવિ ચાલ્યા ગયા.
સંગીત ( નલિનીનું વિરહ ગીત )
કેમ પ્રેમ કર્યો મને?
કોઈ જ ગુણ નથી, કંઈ જ હું જાણતી નથી,
શું છે મારી પાસે? શેનાથી તારું હૃદય રીઝવું!
જે મારાથી શક્ય હતું તે બધું મેં કર્યું છે,
કોઈ જ ભૂલ નથી કરી મેં તારા ચરણોમાં,
માત્ર પ્રેમ કર્યો છે, માત્ર આ પ્રાણ અને મન
ઉપહાર તરીકે સોંપી દીધા છે તારા ચરણોમાં.
તેનાથી પણ જો તારું મન હું ન રીઝવી શકી,
તો હવે શું કરું બોલ, મારી પાસે શું છે?
ગયા જ, જો તમે ચાલ્યા જ ગયા, તો જાઓ જ્યાં ગમે ત્યાં—
એક વાર યાદ કરજો આ દીન-લાચારને.
દુનિયામાં ભમતાં જેટલો પણ પ્રેમ તમને મળે,
જો તેનાથી તમે સુખી રહો તો ભલે તેમ જ થાઓ—
તોય એક વાર જો યાદ કરો નલિનીને,
જે દુખિયારી, તને આટલો પ્રેમ કરે છે!
શું કરવાથી તારું મન હું શાંત કરી શકત,
જો હું જાણતી હોત કવિ, તો હું તે કરત!
હું અતિ અભાગી છું, નથી જાણતી એટલા માટે
મારા પર નારાજ ન થતા કવિ, આટલી ભિક્ષા આપો!
અજાણતા, વગર સાંભળ્યે જો કોઈ ભૂલ થઈ ગઈ હોય,
હું નાની છું, તો મને ક્ષમા કરી દેજો—
તમે સુખી રહેજો કવિ, એક નાનો કાંટો પણ
ન ખૂંચે તમારા પગમાં જ્યારે તમે દુનિયા ભમો.
માતા! ક્યાં તું મૂકીને ગઈ તારી દીકરીને?
કેટલા દિવસ મેં એકલા એકલા અહીં વીતાવ્યા,
એકલી ફૂલો ચૂંટીને કેટકેટલી માળાઓ ગૂંથતી,
એકલી વનભૂમિમાં રમ્યા કરતી!
તારી વીણા લઈને, પર્વતની ટોચ પર ચડીને
એકલી પોતાના જ મનમાં ગીતો ગાતી—
હરણનું બચ્ચું મારું બેસતું પગની નીચે,
પક્ષી મારા ખભા પર બેસી નીરવ સાંભળતું.
આવા કેટલાય દિવસો મેં વીતાવ્યા વને-વને,
કેટલા દિવસો પછી ત્યારે તમે આવ્યા કવિ!
ત્યારે તમને હે કવિ, કેવો પ્રેમ કરી બેસી!
આટલો પ્રેમ મેં ક્યારેય કોઈને નથી કર્યો.
દૂર સ્વર્ગના કોઈ તેજોમય દેવતાની જેમ
કેટલીય વાર મનોમન મેં તમને પ્રણામ કર્યા છે.
દૂરથી આંખો ભરીને જોતી હતી તમારું મુખડું,
દૂરથી સાંભળતી હતી તમારા મધુર ગીતો.
જે દિવસે તમે પોતે આવીને મને કહ્યું
કે આ નાની છોકરીને તમે પ્રેમ કરો છો,
તે દિવસે કેવા હર્ષથી કવિ, કેવા આનંદ અને ઉભરાથી
આ મારું નાનું હૃદય જાણે ફાટી પડ્યું.
હું વળી ક્યાંની કોણ! હું તો નાનીથીય નાની,
સ્વર્ગના દેવતા તમે મને પ્રેમ કરો છો?
આવા સદભાગ્યની, કવિ, ક્યારેય મેં આશા નહોતી કરી—
ક્યારેય એક ક્ષણ માટે સપનામાંય નહોતું જાણ્યું.
જ્યાં પણ જાઓ કવિ, જ્યાં પણ રહો તમે,
મરણ સુધી તમારી જ આરાધના (પૂજા) કરીશ.
યાદ રાખો કે ન રાખો, તમે બસ સુખી રહેજો
હે દેવતા! આ દુખિયારીની આટલી પ્રાર્થના સાંભળો.
( તૃતીય સર્ગ આવતા અંકે... )
