आल्प्सचा सावली: हिटलरचे गुप्त पलायन
भाग १: बर्लिनचे पतन आणि छुप्या वाटा
१. बंकरमधील शेवटची रात्र
एप्रिल १९४५ चा शेवटचा आठवडा बर्लिनसाठी यमराजाचा पाश बनून आला होता. जमिनीच्या वर, लाल सैन्याच्या (Soviet Red Army) तोफांचे आवाज थेट काळजाचा थरकाप उडवत होते. प्रत्येक सेकंदाला बर्लिनची ऐतिहासिक वास्तू धूळीस मिळत होती. हवेत फक्त जळलेल्या बारूदाचा, सिमेंटच्या धुळीचा आणि मृत्यूचा वास होता.
पण जमिनीपासून पन्नास फूट खाली, ' फ्युहरर बंकर' (Führerbunker) मध्ये एक वेगळंच स्मशान शांतता पसरली होती. कॉंक्रिटच्या जाड भिंतींवरून पाण्याचे थेंब पाझरत होते, जणू ती वास्तू स्वतःच नाझी साम्राज्याच्या अंतावर आसू गाळत होती.
अडोल्फ हिटलर एका छोट्या खोलीत, लाकडी टेबलावर डोकं ठेवून बसला होता. त्याचा डावा हात सतत थरथरत होता—पार्किन्सनच्या आजाराने आणि पराभवाच्या धक्क्याने त्याच्या शरीरावर ताबा मिळवला होता. त्याच्या समोर नकाशे पसरले होते, पण त्या नकाशांवर आता कोणत्याही सैन्याच्या तुकड्या शिल्लक नव्हत्या. ज्या 'थर्ड राइश' (Third Reich) ने हजार वर्षे जगावर राज्य करण्याचे स्वप्न पाहिले होते, त्याचे आयुष्य आता अवघ्या काही तासांचे उरले होते.
त्याच्या बाजूला इव्हा ब्रॉन उभी होती. तिने निळा रेशमी पोशाख परिधान केला होता. तिच्या चेहऱ्यावर भीती नव्हती, तर एक अजब शांतता होती.
"अडोल्फ, वेळ आली आहे," इव्हाने अत्यंत धीम्या आवाजात म्हटले.
हिटलरने डोके वर केले. त्याचे ते एकेकाळचे संथ, पण भेदक निळे डोळे आता निस्तेज झाले होते. "होय, इव्हा. जगाला वाटले पाहिजे की मी एका नायकासारखा, माझ्या साम्राज्याच्या राजधानीत प्राण सोडले. इतिहास पराभवाचा स्वीकार करणाऱ्यांना कधीच माफ करत नाही, पण जे गूढ बनून राहतात, ते कायम जिवंत राहतात."
खोलीचा दरवाजा वाजला. एसएस (SS) चा कडक गणवेश घातलेला ओटो गन्शे (Otto Günsche) आत आला. त्याने हिटलरला कडक सॅल्यूट केला, पण त्याच्या हातातील कागदपत्रांवरून स्पष्ट होत होते की परिस्थिती हाताबाहेर गेली आहे.
"माय फ्यूhrer, रशियन सैनिक ब्रँडेनबर्ग गेटपासून अवघ्या काही शंभर मीटर अंतरावर आहेत. जनरल वेइडलिंग यांनी सांगितले आहे की आपले सैन्य आता चोवीस तासांपेक्षा जास्त काळ तग धरू शकत नाही," गन्शेने सांगितले.
हिटलर उठला. त्याने खोलीत ठेवलेल्या एका मोठ्या आरशात स्वतःकडे पाहिले. त्याचा प्रसिद्ध हुकूमशाही मिशांचा भाग, त्याचे केस... सगळंच बदलण्याची वेळ आली होती. "योजना 'रेझेन' (Operation Reseden) सुरू करा," हिटलरचा आवाज यावेळेस थरथरला नाही, तर त्यात एक थंड क्रूरता होती.
२. तोतया आणि खरी योजना
इतिहासाच्या पानात नोंद आहे की ३० एप्रिल १९४५ रोजी अडोल्फ हिटलर आणि इव्हा ब्रॉन यांनी आत्महत्या केली. पण बंकरच्या खोल अंधारात एक वेगळीच खेळी खेळली जात होती.
मार्टिन बोरमन (Martin Bormann), जो हिटलरचा अत्यंत विश्वासू आणि नाझी पक्षाचा मुख्य सचिव था, त्याने महिन्यांपूर्वीच एक गुप्त योजना आखली होती. हिटलरसारखा हुबेहूब दिसणारा एक माणूस—'गुस्ताव वेलर' (Gustav Weler)—याला बंकरमध्ये आधीच आणून ठेवण्यात आले होते. गुस्तावला हिटलरसारखे चालणे, बोलणे आणि त्याचे हावभाव करण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले होते.
रात्रीच्या अडीच वाजले असतील. बंकरमधील दिवाणखान्यात गुस्ताव वेलर आणि त्याची प्रेयसी (जी हुबेहूब इव्हासारखी दिसत होती) यांना आणले गेले. त्यांना सायनाइडच्या गोळ्या आणि पिस्तूल देण्यात आले.
खऱ्या हिटलरला आणि इव्हाला एका गुप्त बोगद्याद्वारे बंकरच्या मागच्या बाजूला नेण्यात आले. हा बोगदा थेट बर्लिनच्या भुयारी रेल्वे (U-Bahn) नेटवर्कला जोडलेला होता. जाण्यापूर्वी, हिटलरने आपल्या लाडक्या कुत्र्याला, 'ब्लाँडी'ला शेवटचा हात फिरवला. त्याला तिथेच सोडणे भाग होते.
"गन्शे," हिटलरने थांबून सांगितले, "माझ्या मृतदेहाचा एकही अवशेष रशियनांच्या हाती लागता कामा नये. जळालेल्या राखेतून त्यांना फक्त शंका मिळावी, सत्य नाही."
"होय, माय फ्यूhrer," गन्शेचे डोळे ओलावले होते.
हिटलर, इव्हा ब्रॉन, मार्टिन बोरमन आणि दोन अत्यंत विश्वासू एसएस रक्षक एका लहान, अंधाऱ्या बोगद्यातून पुढे सरकले. त्यांच्या डोक्यावर बर्लिन शहर रशियन तोफांच्या भडिमारामुळे हादरत होते. प्रत्येक धक्क्यासरशी बोगद्याच्या छतातून माती अंगावर पडत होती. हिटलरने एका सामान्य सैनिकाचा कोट घातला होता, त्याची मिशी पूर्णपणे काढून टाकण्यात आली होती आणि केस एका बाजूला विंचरण्याऐवजी मागे वळवले होते. आता तो हुकूमशहा वाटत नव्हता, तर एक वृद्ध, आजारी जर्मन नागरिक वाटत था.
३. भुयारी मार्गातील थरार
भुयारी रेल्वेच्या रुळांवरून चालताना पाण्याचा चिखल झाला होता. काही ठिकाणी रशियन बॉम्बस्फोटांमुळे पाईप फुटले होते आणि पाणी गुडघाभर साचले होते. हिटलरचे पाय थरथरत होते, पण बोरमनने त्याला घट्ट धरून ठेवले होते.
"आम्ही लवकरच जमिनीच्या वर येऊ. तिथे एक जुने जंकर्स (Junkers Ju 52) विमान आपली वाट पाहत आहे. ते आपल्याला डॅन्झिगच्या दिशेने घेऊन जाईल," बोरमनने नकाशावर टॉर्चचा प्रकाश टाकत सांगितले.
अचानक, बोगद्याच्या पुढच्या बाजूने काही आवाज आले. रशियन भाषेत कोणीतरी ओरडत होते. रशियन सैन्याची एक तुकडी भुयारी मार्गातून बंकर शोधत पुढे येत होती.
"लपा!" एसएस रक्षकाने कुजबुजून सांगितले.
त्यांनी स्वतःला एका मोठ्या पाण्याच्या पाईपच्या मागे लपवले. रशियन सैनिकांच्या बुटांचे आवाज आणि त्यांच्या हातातील टॉर्चचा प्रकाश अगदी जवळून गेला. हिटलरने आपला श्वास रोखून धरला होता. ज्या माणसाच्या एका शब्दावर लाखो सैनिक प्राणाची आहुती देत होते, तो आज एका रशियन सैनिकाच्या नजरेला पडू नये म्हणून चिखलात लपून बसला होता. नियतीचा हा अत्यंत क्रूर खेळ होता.
सैनिक पुढे निघून गेल्यावर, ते पुन्हा पळाले. अखेर, ते एका पडक्या गोदामाच्या तळघरातून जमिनीच्या वर आले. समोरचे दृश्य विदारक होते. बर्लिन जळत होते.
त्यांना तिथे एक लष्करी रुग्णवाहिका उभी असलेली दिसती. ती आधीच बोरमनच्या माणसांनी तयार ठेवली होती. ते सर्व घाईघाईने आत बसले. गाडी चालवणारा चालक दुसरा कोणी नसून एसएसचा नामांकित पायलट 'हान्स-उल्रिक रुडेल'चा एक विश्वासू माणूस होता.
४. हवेतील प्रवास आणि शेवटचा पोकळी
गाडी बर्लिनच्या एका तात्पुरत्या धावपट्टीवर पोहचली—जी प्रत्यक्षात एक मोठा रस्ता (Tiergarten) होता. तिथे विमान तयार होते, त्याचे इंजिन चालू होते. विमानाचे पंखे हवेत फिरताना मोठा आवाज करत होते, जो रशियन तोफांच्या आवाजात मिसळून जात होता.
"लवकर करा!" पायलट ओरडला.
हिटलर आणि इव्हा विमानामध्ये चढले. बोरमन मात्र तिथेच थांबला. "माय फ्युहरर, मला बर्लिनमध्येच थांबून कागदपत्रांची विल्हेवाट लावणे आणि जगण्या-मरण्याचे नाटक पूर्ण करणे गरजेचे आहे. मी नंतर दक्षिण अमेरिकेत तुम्हाला येऊन मिळेल," बोरमन म्हणाला.
हिटलरने बोरमनचा हात हातात घेतला. "मार्टिन, जर तू यशस्वी झालास, तर नाझी विचारांचा पुनर्जन्म होईल. जर तू अपयशी ठरलास, तर हा आपला शेवटचा निरोप असेल."
विमानाने उड्डाण केले. खाली जळणारे बर्लिन शहर एखाद्या जळत्या कोळशाच्या विवरासारखे दिसत होते. हिटलरने खिडकीतून बाहेर पाहिले. त्याचे साम्राज्य नष्ट झाले होते, त्याचे स्वप्न धूळीस मिळाले होते, पण तो स्वतः जिवंत होता.
विमान अत्यंत कमी उंचीवरून उडत होते जेणेकरून रशियन रडारच्या नजरेत ते येऊ नये. काही तासांच्या थरारक प्रवासानंतर, विमान ऑस्ट्रियाच्या सीमाभागात, आल्प्स पर्वताच्या कुशीत असलेल्या एका गुप्त लष्करी तळावर उतरले. हा भाग अजूनही काही प्रमाणात नाझी सैन्याच्या ताब्यात होता, पण तिथेही शरणागतीची तयारी सुरू होती.
५. स्पेनचा आश्रय आणि यू-बोटची सज्जता
ऑस्ट्रियामध्ये हिटलरला काही दिवस एका सुरक्षित घरात (Safehouse) ठेवण्यात आले. तिथे त्याच्या शरीराची तपासणी करण्यात आली. डॉक्टर थिओडोर मोरेल याने दिलेल्या औषधांमुळे हिटलरचे शरीर जर्जर झाले होते, पण आता त्याला नवीन आयुष्य जगायचे होते, त्यामुळे सर्व जुनी औषधे बंद करण्यात आली.
मे १९४५ च्या पहिल्या आठवड्यात जर्मनीने अधिकृतपणे शरणागती पत्करली. जगभरात जल्लोष सुरू झाला. रेडिओवर घोषणा झाली: "अडोल्फ हिटलरने स्वतःला गोळी घालून संपवले." हिटलरने स्वतः ही बातमी रेडिओवर ऐकली. त्याच्या चेहऱ्यावर एक उपरोधिक हास्य उमटले.
आता पुढचा टप्पा होता—स्पेन. स्पेनचा हुकूमशहा जनरल फ्रान्सिस्को फ्रँको हा हिटलरचा ऋणी होता (कारण स्पॅनिश गृहयुद्धात हिटलरने त्याला मदत केली होती). फ्रँकोच्या गुप्तहेर खात्याने हिटलरला सुरक्षितपणे स्पेनमध्ये आणण्याची व्यवस्था केली. एका मालवाहू जहाजाच्या तळघरात लपून, अडोल्फ आणि इव्हा स्पेनच्या 'काडीझ' (Cádiz) बंदरावर पोहोचले.
तिथे फ्रँकोच्या माणसांनी त्यांना एका गुप्त विले (Villa) मध्ये ठेवले. पण स्पेनमध्ये जास्त काळ राहणे सुरक्षित नव्हते, कारण मित्र राष्ट्रांचे (Allies) गुप्तहेर तिथे सक्रिय होते.
खरा प्रवास आता सुरू होणार था—अटलांटिक महासागराच्या पोटाश्यातून, एका गुप्त यू-बोट (U-Boat) द्वारे अर्जेंटिनाकडे.
बंदराच्या एका निर्जन कोपऱ्यात 'U-977' नावाची पाणबुडी त्यांची वाट पाहत होती. या पाणबुडीच्या कॅप्टनला आणि कर्मचाऱ्यांना फक्त एवढीच माहिती होती की त्यांना काही 'अत्यंत महत्त्वाच्या व्हीआयपी' व्यक्तींना दक्षिण अमेरिकेत पोहोचवायचे आहे. त्यांना हे ठाऊक नव्हते की त्यांच्यासोबत जगातील सर्वात मोठा युद्धगुन्हेगार प्रवास करणार आहे.
रात्रीच्या अंधारात, जेव्हा समुद्रावर दाट धुके पसरले होते, हिटलर आणि इव्हा पाणबुडीच्या आत गेले. पाणबुडीचे जड लोखंडी दार बंद झाले. एक मोठा खडखडाट झाला आणि पाणबुडी समुद्राच्या पाण्यात बुडू लागली.
आता त्यांच्यासमोर हजारो मैलांचा अथांग महासागर होता, आणि मागे सुटले होते—रक्ताने माखलेले युरोप आणि त्यांचे जुने अस्तित्व. अडोल्फ हिटलर आता 'नोहा' झाला होता, एका नवीन जगाच्या शोधात निघालेला प्रवासी.
