કાવ્યા તેના માતા-પિતાની એકની એક લાડકવાઈ દીકરી હતી. નાનપણથી જ તે મુક્ત પંખીની જેમ જીવી હતી. તેને ક્યારેય કોઈ વાતે ટોકવામાં નહોતી આવી. પોતાના નિર્ણયો જાતે લેવા, મનગમતા કપડાં પહેરવા, મોડી રાત સુધી પુસ્તકો વાંચવા અને સવારે મોડા ઉઠવું—તે પોતાની શરતો પર જીવતી મરજીની માલિક હતી. પિતા હંમેશા કહેતા, "મારી દીકરી સિંહણ છે, એ ક્યારેય કોઈની સામે ઝૂકશે નહીં." કાવ્યાના સપનાઓની ઉડાન અસીમિત હતી.
પણ લગ્ન થતાં જ આખી દુનિયા પલટાઈ ગઈ. કાવ્યાના લગ્ન એક મોટા, પ્રતિષ્ઠિત અને રૂઢિચુસ્ત સંયુક્ત પરિવારમાં થયા. હવે તે માત્ર 'કાવ્યા' નહોતી, પણ એ ઘરની મોટી વહુ, રાઘવની પત્ની અને દિયરની ભાભી હતી. સવારે સૂરજ ઉગે તે પહેલાં રસોડામાં હાજર થઈ જવું, સાસુ-સસરાની સેવામાં રહેવું, પતિ રાઘવની નાની-મોટી જરૂરિયાતોનું ધ્યાન રાખવું અને દિયરની ફરમાઈશો પૂરી કરવી—આ બધું જ હવે તેની નવી જિંદગી હતી.
એક સવારે જ્યારે કાવ્યા થોડી મોડી ઉઠી, ત્યારે સાસુએ ચા આપતા મર્મમાં કહ્યું હતું, "વહુ, પિયરમાં ગમે તેટલી છૂટછાટ હોય, પણ સાસરાના પોતાના નિયમો હોય. અહીં સૂરજ માથે આવે ત્યાં સુધી ન સુવાય." કાવ્યા કશું બોલી શકી નહોતી, બસ મૌન વ્રત ધરી લીધું હતું. ઘરની મોટી વહુ તરીકે તેના પર અપેક્ષાઓનો પહાડ હતો. તે બધાની વચ્ચે રહેતી, છતાં અંદરથી સાવ એકલી પડી ગઈ હતી. પુરુષપ્રધાન સમાજના અદ્રશ્ય નિયમોમાં તેની જીજીવિષા—જીવવાની અદમ્ય ઈચ્છા—જાણે ક્યાંક દબાઈ ગઈ હતી.
એક દિવસ, કાવ્યાના જીવનમાં એક અણધાર્યો વળાંક આવ્યો. સાસુ-સસરાએ અચાનક પંદર દિવસ માટે ચારધામની જાત્રાએ જવાનું નક્કી કર્યું. ઘરમાં પેકિંગ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે સાસુએ કાવ્યાને સૂચના આપી, "વહુ, અમે પંદર દિવસ બહાર છીએ. ઘર સાચવજે. રાઘવ અને ચિરાગ (દિયર) ને ખાવા-પીવામાં તકલીફ ન પડવી જોઈએ."
કાવ્યાએ માથું હલાવીને કહ્યું, "જી મમ્મીજી, તમે ચિંતા ન કરો."
પણ કુદરતને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું. સાસુ-સસરાના ગયાના બે જ દિવસ પછી, પતિ રાઘવ ઓફિસેથી આવ્યો અને સોફા પર બેસતા બોલ્યો, "કાવ્યા, એક મોટી મુશ્કેલી થઈ છે. મારે ઓફિસના અર્જન્ટ પ્રોજેક્ટ માટે એક અઠવાડિયા માટે બેંગલોર જવું પડશે. ટિકિટ કન્ફર્મ થઈ ગઈ છે, આજે રાત્રે જ નીકળવાનું છે."
કાવ્યાએ પૂછ્યું, "આમ અચાનક? પણ ઘરમાં તો..."
રાઘવે તેની વાત કાપતા કહ્યું, "ચિરાગ છે ને ઘરમાં! તને શેનો ડર છે? બસ મારું પેકિંગ કરી આપ ઝડપથી."
હજુ રાઘવ બેંગલોર પહોંચ્યો જ હશે ત્યાં જ દિયર ચિરાગ રૂમમાંથી કૂદતો કૂદતો બહાર આવ્યો અને બોલ્યો, "ભાભી! ગ્રેટ ન્યૂઝ! મારા કોલેજના ફ્રેન્ડ્સે ગોવાની ટુર પ્લાન કરી છે. મમ્મી-પપ્પા ઘરમાં નથી અને ભાઈ પણ બહાર ગયા છે, તો હું પણ નીકળું છું. પ્લીઝ ના ન પાડતા!"
કાવ્યાના ચહેરા પર એક અછતો મલકાટ આવ્યો. તેણે કહ્યું, "સારું ચિરાગ, તારી મરજી. તું પણ ફરી આવ."
અચાનક, આખું મોટું ઘર સાવ ખાલી થઈ ગયો. કાવ્યા ઘરમાં એકલી જ બચી. ઘણા સમય પછી, તેને પોતાનો એ જૂનો અહેસાસ પાછો મળ્યો—તે ફરી એકવાર પોતાની મરજીની માલિક બની હતી. આ તેના માટે એક 'થોડા સમય માટે આઝાદી' હતી.
ચિરાગના ગયા પછી, કાવ્યાએ ઘરનો મુખ્ય દરવાજો બંધ કર્યો અને પીઠ ફેરવીને આખા મોટા હોલને જોયો. ઘરમાં અદ્ભુત શાંતિ હતી. કોઈનો ઘોંઘાટ નહીં, કોઈની અપેક્ષાઓ નહીં, "વહુ ચા આપો", "કાવ્યા મારી ફાઈલ ક્યાં છે?", "ભાભી નાસ્તો આપો"—આવા કોઈ અવાજો નહોતા. તેણે એક ઊંડો, તૃપ્ત શ્વાસ લીધો. પતિ અને પરિવારની ગેરહાજરીએ તેના મન પરથી એક બહુ મોટો અદ્રશ્ય બોજ હટાવી દીધો હતો.
તેણે મનોમન હસીને પોતાની જાતને કહ્યું, "તો કાવ્યા મેડમ, હવે આ સાત દિવસ તમારા છે. જે કરવું હોય એ કરો!"
પહેલા જ દિવસે, તેણે બપોરે રસોડાને તાળું મારી દીધું. કોઈના માટે આખું ડિનર રાંધવાની જરૂર નહોતી. તે સોફા પર પગ લાંબા કરીને બેસી ગઈ અને પોતાની જાત સાથે વાતો કરવા લાગી. સાંજે તેણે માત્ર પોતાના માટે આદુવાળી ચા બનાવી. મનગમતો હળવો નાસ્તો કર્યો અને ટીવી પર પોતાની ગમતી વેબ સિરીઝ ચાલુ કરી, જે રાઘવને ક્યારેય પસંદ નહોતી.
બીજા દિવસે, કાવ્યાએ કબાટના એક સાવ છેવાડાના ખૂણામાં દબાઈ ગયેલું પોતાનું મનપસંદ વેસ્ટર્ન શોર્ટ ફ્રોક કાઢ્યું. લગ્ન પછી સાડી અને સલવાર સૂટ સિવાય કંઈ પહેરવાની મનાઈ હતી. અરીસા સામે ઊભા રહીને તેણે એ ફ્રોક પહેર્યું, પોતાના લાંબા વાળ ખુલ્લા મૂકી દીધા અને હોઠ પર ઘાટી લાલ લિપસ્ટિક લગાવી. અરીસામાં દેખાતો પોતાનો જ ચહેરો જોઈને તેની આંખો ભરાઈ આવી અને પછી તરત જ તે હસી પડી—આ એ જ જૂની, અલ્લડ, બિન્દાસ્ત કાવ્યા હતી! તેણે હોલમાં મોટેથી મ્યુઝિક સિસ્ટમ ચાલુ કરી અને કોઈ જ પરવા વગર મન મૂકીને ડાન્સ કર્યો. ડાન્સ કરતાં કરતાં તે થાકીને ફ્લોર પર જ બેસી ગઈ અને મોટેથી હસી પડી.
આ આખા અઠવાડિયા દરમિયાન તેણે પોતાની જાતને ફરીથી શોધી. તે અડધી અડધી રાત સુધી જાગીને બાલ્કનીમાં બેસી નવલકથાઓ વાંચતી. સવારે નવ-દસ વાગ્યે આળસ મરડીને ઉઠતી અને બાલ્કનીમાં બેસીને ગરમ ચાની ચુસ્કી લેતા કલાકો સુધી વહેતા પવન અને પંખીઓના અવાજને અનુભવતી. કોઈ સામાજિક મુખવટો પહેરવાની જરૂર નહોતી. કોઈ ફેક સ્માઈલ આપવાની જરૂર નહોતી. તે મુક્ત હતી, પોતાના અસ્તિત્વના સર્વોચ્ચ આનંદમાં લીન હતી.
પરંતુ, જેમ જેમ અઠવાડિયું પૂરું થવા આવ્યું, કાવ્યાના મનમાં ફરી એક ગૂંચવણ અને ગભરામણ શરૂ થઈ. પાંચમા દિવસે રાઘવનો ફોન આવ્યો, "હેલો કાવ્યા, પરમ દિવસે સવારે હું પાછો આવી રહ્યો છું. અને હા, મમ્મી-પપ્પા પણ એ જ દિવસે સાંજે જાત્રા પરથી પાછા ફરે છે. ઘર બરાબર સાફ રાખજે, મમ્મીજી આવીને ખીજાય નહીં."
કાવ્યાએ ધીમા અવાજે કહ્યું, "હા, બધું થઈ જશે."
ફોન મૂક્યા પછી કાવ્યા સોફા પર બેસી ગઈ. તેની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તે સારી રીતે જાણતી હતી કે આ આઝાદી અસ્થાયી છે. કાલે રાઘવ પાછો આવી જશે, સાસુ-સસરા આવી જશે. ફરીથી એ જ સાડી , એ જ રસોડું, એ જ સામાજિક બંધનો અને ફરજોની સાંકળ તેને જકડી લેશે. સ્ત્રી તરીકે તેને પોતાના જ ઘરમાં પોતાની ઓળખ માણવા માટે પણ બીજાની ગેરહાજરીની ભીખ માંગવી પડે છે? પુરુષોને તો આવી કોઈ મુક્તિની ક્ષણની જરૂર નથી પડતી, તો સ્ત્રી માટે જ કેમ આવા અદ્રશ્ય પિંજરા? આ વિચાર તેના હૃદયને હચમચાવી ગયો.
છેલ્લા દિવસે, કાવ્યાએ ફરી એકવાર અરીસા સામે જઈને પોતાનો ચહેરો જોયો. પણ આ વખતે તેની આંખોમાં કોઈ લાચારી કે ડર નહોતો, પણ એક અનોખો અને અડગ આત્મવિશ્વાસ હતો. આ 'થોડા સમય માટેની આઝાદી એ તેને અંદરથી તૂટવા નહોતી દીધી, પણ વધુ મજબૂત બનાવી દીધી હતી. તેણે સમજી લીધું હતું કે ભલે સમાજ અને પરિવાર તેની આસપાસ ગમે તેટલી મોટી લક્ષ્મણ રેખા દોરે, પણ તેના મનની અંદર વહેતા વિચારોની ઉડાનને કોઈ ક્યારેય કેદ નહીં કરી શકે.
બધાના આવવાનો સમય થયો એટલે કાવ્યાએ ફ્રોક ઉતાર્યું, ફરી સલવાર સૂટ પહેર્યો, વાળનો અંબોડો વાળ્યો અને ઘરને પહેલા જેવું વ્યવસ્થિત કરી દીધું.
સાંજે જ્યારે રાઘવ અને સાસુ-સસરા ઘરે આવ્યા, ત્યારે સાસુએ હોલમાં નજર નાખીને કહ્યું, "વાહ વહુ, ઘર તો એકદમ સરસ રાખ્યું છે. પિયરના લાડ અહી ભૂલી ગઈ ને!"
કાવ્યા ફક્ત હસી. તે રસોડામાં ગઈ, પણ આ વખતે તેણે પોતાની ઓળખ સંપૂર્ણપણે ભૂંસી ન નાખી. તેણે હોલના ટેબલ પર પોતાના પુસ્તકો ખુલ્લા રાખ્યા હતા અને બેડરૂમની બારી પાસે એક નાનકડી ખુરશી અને ટેબલ ફક્ત પોતાના માટે ગોઠવી દીધું હતું.
રાઘવે રૂમમાં આવીને પૂછ્યું, "કાવ્યા, આ ખૂણામાં આ ખુરશી કેમ મૂકી છે?"
કાવ્યાએ રાઘવની આંખોમાં આંખો પરોવીને મક્કમતાથી પણ પ્રેમથી કહ્યું, "રાઘવ, આ આખું ઘર તમારું અને પરિવારનું છે, પણ આ નાનકડો ખૂણો ફક્ત 'કાવ્યા' નો છે. અહીં હું રોજ અડધો કલાક મારા પુસ્તકો વાંચીશ અને મારી ચા પીશ."
રાઘવ કાવ્યાના ચહેરા પરનો આ નવો આત્મવિશ્વાસ જોઈને અવાક થઈ ગયો. કાવ્યા હવે વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર કરવા તૈયાર હતી, પણ પોતાની શરતો પર અને પોતાની ઓળખ સાથે.
