સુધારાની શરૂઆત પોતાની જાતથી
માણસનું જીવન એક સતત ચાલતી યાત્રા છે. આ યાત્રામાં રસ્તા બદલાય છે, લોકો બદલાય છે, સંજોગો બદલાય છે અને સમયની સાથે આપણી જરૂરિયાતો પણ બદલાય છે. પરંતુ આ બધા પરિવર્તનોની વચ્ચે એક બાબત એવી છે જે માણસના જીવનની દિશા નક્કી કરે છે પોતાની જાતને ઓળખવાની અને જરૂર પડે ત્યારે પોતાની જાતને બદલવાની તૈયારી.
આપણને દુનિયામાં શું ખોટું છે તે બહુ ઝડપથી દેખાઈ જાય છે. કોઈનો સ્વભાવ પસંદ ન આવે, કોઈની બોલવાની રીત ખટકે, કોઈની આદત આપણને અસ્વસ્થ કરે કે કોઈના વર્તનમાં ખામી જણાય આપણે તરત જ તેનું મૂલ્યાંકન કરી લઈએ છીએ. પરંતુ જ્યારે એ જ નજર પોતાની અંદર ફેરવવાની હોય ત્યારે જાણે દૃષ્ટિ ધૂંધળી થઈ જાય છે.
બીજાના દોષ શોધવા માટે માત્ર આંખો જોઈએ, પરંતુ પોતાના દોષ સ્વીકારવા માટે હિંમત જોઈએ.
માણસ ઘણીવાર પોતાની મુશ્કેલીઓ માટે પરિસ્થિતિને જવાબદાર ગણે છે. ક્યારેક પરિવાર, ક્યારેક સમાજ, ક્યારેક નસીબ અને ક્યારેક કોઈ વ્યક્તિને. કદાચ તેમાં થોડું સત્ય પણ હોય, કારણ કે જીવનની દરેક પરિસ્થિતિ આપણા હાથમાં હોતી નથી. પરંતુ એ પરિસ્થિતિ સામે આપણો પ્રતિભાવ કેવો હશે, તે ઘણી હદ સુધી આપણા હાથમાં હોય છે.
વરસાદને રોકવો આપણા હાથમાં નથી, પરંતુ છત્રી લઈને બહાર નીકળવું આપણા હાથમાં છે. પવનની દિશા બદલવી શક્ય ન હોય, પરંતુ પોતાની નાવનું સુકાન ગોઠવી શકાય છે. જીવન પણ કંઈક એવું જ છે.
સાચી સમજદારી પરિસ્થિતિ બદલાય તેની રાહ જોવામાં નથી, પરંતુ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે પોતાની અંદર યોગ્ય પરિવર્તન લાવવામાં છે.
સ્વભાવ આપણી ઓળખ છે, પરંતુ કેદખાનું નથી
આપણે ઘણીવાર સાંભળીએ છીએ
“મારો સ્વભાવ જ એવો છે.”
“હું તો પહેલેથી આવો જ છું.”
“મારાથી બદલાશે નહીં.”
આ વાક્યો દેખાવમાં સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ ઘણીવાર તે સુધારાથી બચવા માટેનું બહાનું બની જાય છે.
સ્વભાવ કોઈ પથ્થરમાં કોતરાયેલો શિલાલેખ નથી. અનુભવ, સમજણ, સંબંધો અને સમય માણસને સતત ઘડતા રહે છે. બાળપણમાં જે બાબતે ગુસ્સો આવતો હતો તે આજે કદાચ હાસ્યાસ્પદ લાગે છે. યુવાનીમાં જે બાબત જીવન-મરણ જેવી લાગતી હતી તે વર્ષો પછી નાની લાગે છે. આ જ સાબિત કરે છે કે માણસ બદલાઈ શકે છે.
બદલાવનો અર્થ પોતાની ઓળખ ગુમાવવી નથી. તેનો અર્થ છે પોતાની ઓળખમાંથી અનાવશ્યક ભાર દૂર કરવો.
ગુસ્સો ઓછો કરવાથી આત્મસન્માન ઓછું થતું નથી.
માફી માંગવાથી પ્રતિષ્ઠા ઘટતી નથી.
કોઈની વાત સાંભળવાથી આપણું જ્ઞાન નાનું થતું નથી.
અને પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાથી માણસ હારી જતો નથી.
ઉલટું, આ બધું કરવા માટે આંતરિક શક્તિ જોઈએ.
સંબંધોમાં સાચા હોવા કરતાં સંવેદનશીલ હોવું વધુ જરૂરી છે
ઘણા સુંદર સંબંધો કોઈ મોટી ઘટનાથી નથી તૂટતા. તેઓ ધીમે ધીમે તૂટે છે, નાના અહંકારથી, અપેક્ષાઓથી, કઠોર શબ્દોથી અને “હું જ સાચો” સાબિત કરવાની જીદથી.
સંબંધમાં જ્યારે દરેક વ્યક્તિ પોતાનો જ પક્ષ સાચો સાબિત કરવામાં લાગી જાય ત્યારે સંબંધ પોતે જ હારી જાય છે.
દરેક ચર્ચામાં જીતવું જરૂરી નથી. કેટલીકવાર સામેની વ્યક્તિની લાગણી બચાવવી એ દલીલ જીતવા કરતાં મોટી જીત હોય છે.
ક્યારેક એક નાનું “મારી ભૂલ થઈ” વર્ષોની કડવાશ ઓગાળી શકે છે.
એક “તું શું અનુભવી રહ્યો છે તે હું સમજવા માગું છું” સંબંધમાં ફરી વિશ્વાસ જન્માવી શકે છે.
અને કેટલીકવાર મૌન પણ એવી વાત કહી જાય છે જે હજારો શબ્દો કહી શકતા નથી.
સંબંધો ગણિત નથી કે દરેક વખતે કોણ કેટલું આપ્યું તેનો હિસાબ રાખવો પડે. સંબંધો તો બગીચા જેવા છે. તેમાં વિશ્વાસનું પાણી, લાગણીની માટી, સમજણનો પ્રકાશ અને સમયની સંભાળ જરૂરી છે.
જો આપણે માત્ર ફૂલ મેળવવાની અપેક્ષા રાખીએ અને છોડને પાણી જ ન આપીએ તો એક દિવસ બગીચો સૂકાઈ જવાનો જ છે.
અહંકાર અને આત્મસન્માન વચ્ચેનો ભેદ સમજવો જરૂરી છે
આત્મસન્માન કહે છે “મારી પણ એક કિંમત છે.”
અહંકાર કહે છે “મારી જ કિંમત છે.”
આ બંને વચ્ચેનો નાનો દેખાતો તફાવત જીવનમાં બહુ મોટું અંતર ઊભું કરે છે.
આત્મસન્માન માણસને મજબૂત બનાવે છે, જ્યારે અહંકાર તેને એકલો બનાવે છે. આત્મસન્માન પોતાની મર્યાદા જાળવે છે, જ્યારે અહંકાર બીજાને નાનું બતાવીને પોતાને મોટું સાબિત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
જે માણસ સાચા અર્થમાં પોતાની કિંમત જાણે છે તેને દરેક જગ્યાએ પોતાને સાચો સાબિત કરવાની જરૂર પડતી નથી.
વૃક્ષ પર ફળ આવે ત્યારે તેની ડાળીઓ નીચે નમે છે. એ નમવું તેની નબળાઈ નથી; એ તેની સમૃદ્ધિનું ચિહ્ન છે. માણસનું પણ એવું જ છે. જ્ઞાન, અનુભવ અને પરિપક્વતા વધે તેમ નમ્રતા વધવી જોઈએ.
પોતાની ભૂલ જોવાની કળા
દર્પણનું કામ આપણો ચહેરો બતાવવાનું છે, પરંતુ જીવનમાં એવા દર્પણ પણ જોઈએ જે આપણો સ્વભાવ બતાવે.
ક્યારેક એ દર્પણ આપણા માતા-પિતા હોય છે, ક્યારેક જીવનસાથી, મિત્ર, સંતાન કે સહકર્મી. તેઓ આપણી કોઈ ખામી બતાવે ત્યારે આપણો પ્રથમ પ્રતિભાવ પોતાનો બચાવ કરવાનો હોય છે.
પરંતુ દરેક ટીકાને અપમાન માનવાની જરૂર નથી.
કોઈની દરેક વાત સાચી હોય એવું પણ નથી, છતાં જો અલગ અલગ લોકો વારંવાર આપણી એક જ આદત તરફ ધ્યાન દોરતા હોય તો એક વખત શાંતિથી પોતાની જાતને પૂછવું જોઈએ—
“શું ખરેખર મારી અંદર કંઈક એવું છે જે સુધારી શકાય?”
આ એક પ્રશ્ન માણસના વ્યક્તિત્વને બદલી શકે છે.
પોતાની ભૂલ સ્વીકારવી એટલે પોતાની જાતને દોષિત ઠેરવવી નહીં. ભૂલ સ્વીકારવાનો અર્થ છે ગઈકાલ કરતાં આજે થોડું સારું બનવાની તક સ્વીકારવી.
જીવન આપણને રોજ શીખવે છે
જીવનની સૌથી મોટી શાળા પાસે કોઈ ચોક્કસ ઈમારત નથી અને તેનો કોઈ નક્કી અભ્યાસક્રમ પણ નથી. તેમાં દરેક વ્યક્તિ શિક્ષક બની શકે છે અને દરેક ઘટના પાઠ.
સફળતા શીખવે છે કે મહેનતનું મૂલ્ય શું છે.
નિષ્ફળતા શીખવે છે કે ફરી ઊભા કેવી રીતે થવું.
એકલતા પોતાની જાતને ઓળખાવે છે.
સંબંધો આપણને સમજણ શીખવે છે.
અને મુશ્કેલીઓ આપણને પોતાની અંદર છુપાયેલી શક્તિનો પરિચય કરાવે છે.
પરંતુ શીખવા માટે મન ખુલ્લું હોવું જોઈએ.
જે માણસ માને છે કે “હવે મને બધું આવડે છે”, તેની પ્રગતિ ત્યાં જ અટકી જાય છે. જ્યારે જે માણસ દરેક દિવસને વિદ્યાર્થીની જેમ સ્વીકારે છે, તેની ઉંમર ભલે વધે, પરંતુ તેનું વ્યક્તિત્વ સતત વિકસતું રહે છે.
દુનિયાને સુધારવાની શરૂઆત ક્યાંથી કરવી?
આપણામાંથી ઘણા લોકો ઇચ્છે છે કે સમાજ બદલાય. લોકો વધુ પ્રામાણિક બને, વધુ જવાબદાર બને, વધુ સંવેદનશીલ બને. પરિવારમાં બધા એકબીજાને સમજે. ઓફિસમાં બધા સહકાર આપે. રસ્તા પર લોકો નિયમો પાળે.
આ બધી ઇચ્છાઓ યોગ્ય છે.
પરંતુ પરિવર્તનની સૌથી વિશ્વસનીય શરૂઆત એક જ જગ્યાએથી થઈ શકે છે પોતાની જાતથી.
સમાજમાં પ્રામાણિકતા જોઈએ તો પહેલાં આપણે પ્રામાણિક બનવું પડશે.
સંબંધોમાં પ્રેમ જોઈએ તો પહેલાં પ્રેમ આપવો પડશે.
સન્માન જોઈએ તો બીજાને સન્માન આપવું પડશે.
સમજણ જોઈએ તો પહેલાં સાંભળવાની આદત વિકસાવવી પડશે.
દીવો ક્યારેય આખા અંધકાર સાથે લડતો નથી. તે માત્ર પોતે પ્રકાશિત થાય છે, અને તેની આસપાસનો અંધકાર આપમેળે ઓછો થવા લાગે છે.
માણસે પણ કદાચ એવું જ કરવાનું છે.
સંપૂર્ણ બનવું જરૂરી નથી
જીવનનું લક્ષ્ય સંપૂર્ણ માણસ બનવાનું નથી, કારણ કે સંપૂર્ણતા કદાચ એક કલ્પના છે. સાચું લક્ષ્ય છે સતત સુધરતા રહેવું.
આજે ગઈકાલ કરતાં થોડો ઓછો ગુસ્સો કરીએ,
થોડું વધુ સાંભળીએ,
થોડું ઓછું ન્યાય કરીએ,
થોડું વધુ સમજીએ,
કોઈ જૂની કડવાશ છોડીએ,
કોઈને દિલથી માફ કરીએ,
અને પોતાની કોઈ એક નબળાઈ પર કામ કરીએ તો એ પણ મોટી પ્રગતિ છે.
પર્વતની ટોચ સુધી પહોંચનાર વ્યક્તિ પણ એક જ છલાંગમાં ત્યાં પહોંચી નથી. તેણે એક પછી એક પગલું ભર્યું છે. વ્યક્તિત્વનું ઘડતર પણ આવા નાના પગલાંથી જ થાય છે.
અંતે...
સમયની સૌથી સુંદર વાત એ છે કે તે આપણને દરરોજ નવી તક આપે છે. ગઈકાલે આપણે જે હતા તે જ આજે રહેવું ફરજિયાત નથી. આજે લીધેલો એક સારો નિર્ણય આવતીકાલની આખી દિશા બદલી શકે છે.
જીવન આપણને કદાચ દરેક મનગમતી પરિસ્થિતિ નહીં આપે, પરંતુ દરેક પરિસ્થિતિમાંથી કંઈક શીખવાની તક ચોક્કસ આપે છે.
એટલે જ્યારે જીવનમાં કંઈક ખોટું લાગે ત્યારે હંમેશાં દુનિયા તરફ આંગળી ચીંધતા પહેલાં એક વખત પોતાની અંદર નજર કરવી.
કદાચ સમસ્યાનો આખો જવાબ ત્યાં ન મળે, પરંતુ સુધારાની શરૂઆત ચોક્કસ ત્યાંથી મળી શકે.
યાદ રાખીએ
બીજાને બદલવાનો પ્રયત્ન આપણને થકવી શકે છે,
પરંતુ પોતાની જાતને સુધારવાનો પ્રયત્ન આપણને ઘડી શકે છે.
આપણે દુનિયાને કેટલી બદલી શક્યા તેનો હિસાબ કદાચ જીવન નહીં પૂછે; પરંતુ સમય જરૂર સાક્ષી રહેશે કે દરેક અનુભવ પછી આપણે પોતાને કેટલા વધુ સમજદાર, સહૃદય અને સારા માણસ બનાવી શક્યા.
કારણ કે જીવનની સાચી સફળતા માત્ર આગળ વધવામાં નથી.
આગળ વધતાં વધતાં અંદરથી વધુ સુંદર માણસ બનવામાં છે.
