रुग्णालयाच्या त्या अंधाऱ्या खोलीतून जेव्हा अॅडॉल्फ हिटलर बाहेर पडला, तेव्हा त्याच्यासमोर एक भकास जर्मनी उभा होता. ज्या देशासाठी त्याने पहिल्या महायुद्धात आपल्या प्राणाची बाजी लावली, तो देश आता आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला होता. हिटलरच्या मनात सूडाची आग तर धगधगत होती, पण त्याच्यासमोर सर्वात मोठा प्रश्न हा होता की—बदला घ्यायचा कसा? एक सामान्य सैनिक, ज्याला म्युनिकच्या रस्त्यांवर कोणी ओळखतही नव्हते, तो संपूर्ण जर्मनीचे नशीब कसे बदलणार? सत्तेच्या सर्वोच्च खुर्चीपर्यंत पोहोचण्याचा रस्ता कोणता होता?
हिटलर जेव्हा म्युनिकच्या गल्ल्यांमध्ये स्वतःचे अस्तित्व शोधण्यासाठी धडपडत होता, अगदी त्याच वेळी जर्मनीच्या सीमेपलीकडे, इटली देशामध्ये एका अशा वादळाचा जन्म होत होता, ज्याने हिटलरला त्याच्या सर्व प्रश्नांचे उत्तर दिले. तिथे एका माणसाने हुकूमशाहीचा असा एक अचूक पॅटर्न तयार केला होता, जो पुढे जाऊन हिटलरचे सर्वात मोठे प्रेरणास्थान बनणार होता. तो माणूस होता—बेनितो मुसोलिनी.
वास्तविक पाहता, पहिल्या महायुद्धात इटली हा जर्मनीच्या विरोधात, म्हणजेच ब्रिटन,充फ्रान्स आणि अमेरिकेच्या विजयी गोटात लढला होता. युद्ध जिंकण्यासाठी इटलीने आपल्या ५ लाखांहून अधिक तरुण सैनिकांचे बळी दिले होते. देशाची संपत्ती पाण्यासारखी वाहिली होती. युद्ध सुरू होण्यापूर्वी मित्र राष्ट्रांनी इटलीला वचन दिले होते की, विजय मिळाल्यानंतर त्यांना युरोप आणि आफ्रिकेतील अनेक महत्त्वाचे भूभाग दिले जातील. पण जेव्हा व्हर्सायच्या राजवाड्यात शांततेचा तह लिहिला गेला, तेव्हा ब्रिटन आणि फ्रान्सने सर्व मोठे आणि श्रीमंत भूभाग स्वतःकडे ठेवले आणि इटलीच्या पदरात केवळ निराशा टाकली.
या फसवणुकीमुळे इटलीच्या जनतेमध्ये तीव्र संतापाची लाट उसळली. लोकांच्या मनात एकच भावना निर्माण झाली—"आम्ही युद्ध तर जिंकलो, पण शांततेच्या टेबलावर मात्र आम्ही वाईट रीतीने हरलो!" युद्ध संपताच इटलीमध्ये अराजकता माजली. लाखो सैनिक बेरोजगार झाले, कारखाने बंद पडले आणि गरिबीने थैमान घातले. देशातील परिस्थिती हाताळण्यात तिथले लोकशाही सरकार पूर्णपणे अपयशी ठरले होते. अशातच इटलीमध्ये 'कम्युनिस्ट क्रांती'ची भीती पसरू लागली. रशियासारखीच कामगारांची राजवट इटलीमध्ये येईल या भीतीने तिथले श्रीमंत व्यापारी आणि जमीनदार थरथर कापत होते. जनतेला आता अशा एका खंबीर आणि आक्रमक नेत्याची गरज होती, जो या संपूर्ण गोंधळातून देशाला बाहेर काढेल.
आणि याच गोंधळातून, एका प्रचंड जनसमुदायाला समोर ठेवून उभा राहिला—बेनितो मुसोलिनी.
मुसोलिनी हा एक माजी पत्रकार आणि पहिल्या महायुद्धातील एक आक्रमक सैनिक होता. तो सामान्य वक्ता नव्हता; तो जेव्हा स्टेजवर उभा राहायचा, तेव्हा त्याचा आवाज, त्याच्या डोळ्यांतील अंगार आणि बोलण्याची आक्रमक शैली लोकांना मंत्रमुग्ध करून टाकायची. मुसोलिनीला समजले होते की जनतेचा सध्याच्या लोकशाही व्यवस्थेवरचा विश्वास पूर्णपणे उडाला आहे. १९१९ मध्ये त्याने एक नवीन राजकीय संघटना स्थापन केली, जिचे नाव होते 'फॅसिस्ट पक्ष' (Fascist Party). प्राचीन रोमन साम्राज्यात शक्ती आणि कायदेशीर अधिकाराचे प्रतीक असलेल्या 'फॅसेस' (Fasces — लाकडाच्या काठ्यांची मोळी आणि त्यात अडकवलेली कुऱ्हाड) या चिन्हावरून त्याने हे नाव आणि प्रतीक निवडले होते. या चिन्हाचा अर्थ स्पष्ट होता—'एकतेतच शक्ती आहे आणि विरोधकांना शिक्षा करण्याचा अधिकार फक्त आमचाच आहे.'
मुसोलिनीने केवळ भाषणे केली नाहीत, तर त्याने इटलीच्या तरुणांना आकर्षित करून त्यांचे एक खाजगी सशस्त्र सैन्य तयार केले. या सैन्याला 'ब्लॅकशर्ट्स' (Blackshirts — काळे शर्ट घालणारे सैनिक) म्हटले जाई. हे सैनिक काळ्या रंगाचा लष्करी गणवेश घालत, कडक शिस्तीत राहत आणि त्यांच्या हातामध्ये नेहमी लाठ्या, चाकू आणि शस्त्रे असायची. देशात कुठेही कामगारांनी संप पुकारला किंवा कम्युनिस्टांनी निदर्शने केली, की मुसोलिनीचे हे 'ब्लॅकशर्ट्स' तिथे धावून जात आणि विरोधकांना बेदम मारहाण करत. श्रीमंत व्यापारी आणि भांडवलदारांना मुसोलिनीमध्ये आपला रक्षक दिसू लागला, कारण तो कम्युनिस्टांचा बिमोड करत होता.
मुसोलिनीने इटलीच्या जनतेच्या मनात एका नव्या आशेचा किरण जागा केला. तो आपल्या भाषणांत गर्जायचा, "इटलीला पुन्हा भूतकाळातील त्या 'भव्य रोमन साम्राज्या'चे वैभव मिळवून देणे हेच माझे अंतिम ध्येय आहे. आपण जगावर राज्य करण्यासाठी जन्माला आलो आहोत!" त्याची ही छाती पुढे काढून उभे राहण्याची पद्धत, हाताचे वेगवान हावभाव आणि आवाजातील चढ-उतार लोकांना वेड लावून जात होते. लोक आता त्याला आदराने 'इल् दुचे' (Il Duce) म्हणजेच 'आमचा एकमेव नेता' म्हणून हाक मारू लागले.
ऑक्टोबर १९२२. मुसोलिनीची ताकद आता इतकी वाढली होती की तो केवळ एका पक्षाचा नेता राहिला नव्हता. त्याला आता इटलीची संपूर्ण सत्ता हवी होती. यासाठी त्याने एक अत्यंत धाडसी आणि धोकादायक पाऊल उचलले. त्याने आपल्या हजारो सशस्त्र 'ब्लॅकशर्ट्स' सैनिकांना देशाची राजधानी 'रोम'च्या दिशेने कूच करण्याचा आदेश दिला. हा इतिहासप्रसिद्ध 'march on Rome' (March on Rome) होता.
हजारो काळे शर्ट घातलेले सैनिक हातात शस्त्रे घेऊन जेव्हा रोमच्या वेशीवर येऊन धडकले, तेव्हा संपूर्ण इटली हादरला. इटलीचा राजा इमॅन्युएल तिसरा याच्यासमोर प्रचंड मोठे धर्मसंकट उभे राहिले. देशात गृहयुद्ध सुरू होऊ नये आणि मुसोलिनीच्या सैन्याला रोखणे लष्कराला जड जाईल, या भीतीने राजाने एक धक्कादायक निर्णय घेतला. त्याने मुसोलिनीच्या बंडखोरांवर लष्करी कारवाई करण्याचे आदेश देण्याऐवजी, मुसोलिनीला अत्यंत सन्समानाने आपल्या राजवाड्यात बोलावले आणि इटलीचे पंतप्रधानपद थेट त्याच्या स्वाधीन केले.
एकाही गोळीचा वापर न करता, केवळ भीती, लष्करी बळ आणि जनसामान्यांच्या पाठिंब्याच्या जोरावर मुसोलिनी इटलीचा सर्वेसर्वा बनला होता. सत्तेवर येताच त्याने आपले खरे रूप दाखवले. त्याने सर्व विरोधी पक्ष बेकायदेशीर घोषित केले, वृत्तपत्रांवर कडक सेन्सॉरशिप लादली आणि इटलीमध्ये पहिल्या संपूर्ण 'फॅसिस्ट हुकूमशाहीची' स्थापना केली.
जर्मनीच्या म्युनिक शहरात बसून एक माणूस इटलीतील या सर्व घडामोडी वृत्तपत्रांतून अतिशय बारकाईने आणि चाणाक्ष नजरेने पाहत होता. तो माणूस दुसरा कोणी नसून अॅडॉल्फ हिटलर होता! मुसोलिनीने ज्या पद्धतीने खाजगी सैन्य वापरले, ज्या प्रकारे भीतीचे वातावरण तयार करून देशाच्या राजाला गुडघ्यावर आणले, ते पाहून हिटलरच्या डोक्यात प्रकाश पडला. त्याला समजले की, जर जर्मनीवर ताबा मिळवायचा असेल, तर मुसोलिनीचा हाच 'हुकूमशाहीचा फॉर्म्युला' जर्मनीत वापरावा लागेल.
हिटलरने वेळ न घालवता मुसोलिनीची हुबेहूब नक्कल करायचे ठरवले. त्याने स्वतःच्या पक्षाची पुनर्रचना केली, मुसोलिनीच्या 'ब्लॅकशर्ट्स' सारखेच स्वतःचे 'ब्राउनशर्ट्स' (SA — खाकी शर्ट घालणारे सैनिक) नावाचे एक खाजगी क्रूर सैन्य तयार केले. आता हिटलरच्या डोक्यात म्युनिकमध्ये मुसोलिनीसारखाच एक मोठा सशस्त्र उठाव करण्याचा भयानक प्लॅन शिजत होता...
