भाग १: महायुद्धाची पहिली ठिणगी आणि 'व्हर्सायचा तह'
२८ जून १९१९. फ्रान्सची राजधानी पॅरिसपासून काही अंतरावर असलेला 'व्हर्साय'चा (Versailles) भव्य राजवाडा आज एका ऐतिहासिक आणि तितक्याच तणावपूर्ण घटनेचा साक्षीदार होण्यासाठी सज्ज झाला होता. राजवाड्याच्या बाहेर हजारो लोकांची गर्दी जमली होती. हवेत एक विचित्र शांतता पसरली होती. ही शांतता आनंदाची नव्हती की दुःखाची, ती होती एका अनपेक्षित भविष्याची.
तब्बल चार वर्षे संपूर्ण जगाला आपल्या कचाट्यात घेणारे पहिले महायुद्ध आता कुठे शांत झाले होते. पण या चार वर्षांनी जगाला काय दिले होते? लाखो निष्पाप सैनिकांचे छिन्नविछिन्न झालेले मृतदेह, उद्ध्वस्त झालेली शहरे, अनाथ झालेली लहान मुले आणि रक्ताने माखलेली युरोपची भूमी. युद्धात सहभागी झालेल्या प्रत्येक देशाचे कंबरडे मोकळे झाले होते. संपूर्ण युरोपवर जणू शोकाकळा पसरली होती. पण आज, या विनाशाचा अधिकृत शेवट होणार होता. शांततेचा एक नवीन मसुदा लिहिला जाणार होता.
राजवाड्याच्या आत असलेल्या 'हॉल ऑफ मिरर्स' (Hall of Mirrors) मध्ये पाय ठेवायला जागा नव्हती. भव्य आरसे आणि छतावर काढलेली सुंदर चित्रे आज एका वेगळ्याच गंभीर वातावरणात बुडून गेली होती. हॉलच्या मध्यभागी एका अवाढव्य टेबलाभोवती जगातील सर्वात शक्तिशाली देशांचे नेते बसले होते. एका बाजूला होता अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष वूड्रो विल्सन, ज्याच्या चेहऱ्यावर शांततेची एक आशेची छटा होती. त्याच्या बाजूला होता ब्रिटनचा पंतप्रधान डेव्हिड लॉयड जॉर्ज, जो अतिशय चाणाक्ष नजरेने संपूर्ण हॉलचा अंदाज घेत होता. आणि त्यांच्या समोर बसला होता फ्रान्सचा पंतप्रधान जॉर्जेस क्लेमेंसो, ज्याच्या डोळ्यांत पराभूत जर्मनीबद्दल पराकोटीचा राग आणि सूडाची भावना स्पष्ट दिसत होती. फ्रान्सला जर्मनीला पूर्णपणे उद्ध्वस्त करायचे होते.
अचानक हॉलचे मुख्य दरवाजे उघडले गेले आणि दोन जर्मन प्रतिनिधी आत आले. त्यांच्या अंगावर काळे कोट होते, चेहऱ्यावर पराभवाची ग्लानी आणि एक अज्ञात भीती स्पष्ट दिसत होती. ते जेव्हा चालत टेबलाकडे येत होते, तेव्हा हॉलमध्ये उपस्थित असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीच्या नजरा त्यांच्यावर खिळल्या होत्या. त्या नजरांमध्ये तिरस्कार होता.
फ्रान्सच्या पंतप्रधानांनी एक जाड दस्तऐवज जर्मनीच्या प्रतिनिधींसमोर फेकला. हा होता—'व्हर्सायचा तह' (Treaty of Versailles).
"यावर स्वाक्षरी करा," क्लेमेंसोचा आवाज हॉलमध्ये घुमला. तो आवाज विनंतीचा नव्हता, तो एक कठोर आदेश होता.
जर्मन प्रतिनिधींनी थरथरत्या हातांनी तो दस्तऐवज उघडला आणि त्यांच्या पायाखालची जमीनच सरकली. हा शांततेचा करार नव्हता, तर जर्मनीला जिवंत मारण्याचा तो एक क्रूर कट होता. या तहामध्ये जर्मनीवर अशा काही अटी लादण्यात आल्या होत्या, ज्या वाचून कोणत्याही स्वाभिमानी राष्ट्राचे रक्त उसळले असते.
पहिली अट होती—भूभागाची लूट. जर्मनीचा तब्बल १३% सुपीक आणि औद्योगिक भूभाग शेजारील देशांनी बळकावला होता. त्यांच्या ताब्यातील सर्व मौल्यवान कोळशाच्या आणि लोखंडाच्या खाणी, ज्या जर्मनीच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा होत्या, त्या फ्रान्सने स्वतःच्या ताब्यात घेतल्या होत्या.
दुसरी अट त्याहून भयंकर होती—लष्करावर बंदी. जर्मनीचे अवाढव्य आणि आधुनिक सैन्य एका झटक्यात केवळ १ लाख सैनिकांवर आणून मर्यादित केले गेले. जर्मनीला यापुढे कोणतीही लढाऊ विमाने, रणगाडे (Tanks) किंवा पाणबुड्या (Submarines) ठेवण्यास सक्त मनाई करण्यात आली. त्यांचे लष्करी सामर्थ्य पूर्णपणे मोडीत काढले गेले.
आणि तिसरी अट म्हणजे जर्मनीच्या जखमेवर मीठ चोळण्याचा प्रकार होता. या संपूर्ण पहिल्या महायुद्धाला फक्त आणि फक्त जर्मनीच जबाबदार आहे, असे या तहात घोषित करण्यात आले होते. आणि युद्धात झालेल्या संपूर्ण विनाशाची भरपाई म्हणून जर्मनीवर तब्बल १३२ अब्ज गोल्ड मार्क्सचा (त्या काळातील एक अवाढव्य आणि असाध्य कोटीतील रक्कम) आर्थिक दंड लादण्यात आला.
जर्मन प्रतिनिधींनी मित्र राष्ट्रांच्या नेत्यांकडे पाहिले. त्यांना या अटींमध्ये बदल हवा होता. पण ब्रिटन आणि फ्रान्सच्या नेत्यांचे चेहरे दगडासारखे निर्विकार होते. त्यांच्याकडे दुसरा कोणताही पर्याय नव्हता. जर त्यांनी आज या कागदावर स्वाक्षरी केली नसती, तर मित्र राष्ट्रांचे सैन्य उद्याच जर्मनीवर पुन्हा हल्ला करणार होते आणि आधीच भुकेने मरणाऱ्या जर्मन जनतेला संपवणार होते.
जड अंतःकरणाने, डोळ्यांत अश्रू आणून जर्मन प्रतिनिधींनी त्या करारावर आपल्या स्वाक्षऱ्या केल्या.
हॉलच्या बाहेर जेव्हा ही बातमी पोहोचली, तेव्हा जमलेल्या हजारो लोकांनी जल्लोष केला. हवेत टोप्या उडवल्या गए, लोकांनी एकमेकांना मिठी मारली. लोकांना वाटले की युद्ध संपले, आता जगात कधीच रक्तपात होणार नाही. पण विजयाच्या त्या जल्लोषाखाली, व्हर्सायच्या त्या भव्य सभागृहात एका नवीन, अधिक भयंकर आणि विनाशकारी महायुद्धाची पहिली ठिणगी पडली होती. शांतता प्रस्थापित करण्याच्या नावाखाली केलेल्या या कराराने जर्मनीच्या मनात असंतोष आणि राष्ट्रीय अपमानाची अशी बीजे पेरली होती, ज्याचे रूपांतर एका मोठ्या वणव्यात होणार होते.
या कराराचे परिणाम जर्मनीमध्ये अत्यंत जलद आणि गंभीर झाले. नुकसानभरपाईची रक्कम देण्यासाठी जर्मनीने वारेमाप चलन छापायला सुरुवात केली, ज्यामुळे देशाची अर्थव्यवस्था पूर्णपणे कोलमडली. देशात गरिबी, भूकमारी आणि बेरोजगारीने अत्यंत भयंकर रूप धारण केले. पैशांचे मूल्य इतके घसरली की सामान्य लोकांना फक्त एक पावाचा तुकडा विकत घेण्यासाठीही पैशांनी भरलेल्या गोण्या घेऊन रस्त्यावरून फिरावे लागत होते. मुले भुकेने व्याकूळ होऊन रस्त्यावर मरत होती. लोकांच्या मनात स्वतःच्याच लोकशाही सरकारविरुद्ध आणि त्यांना लुटणाऱ्या मित्र राष्ट्रांविरुद्ध न्याय किंवा सूडाची तीव्र इच्छा निर्माण झाली होती.
दरम्यान, म्युनिक शहरापासून काही अंतरावर असलेल्या एका लष्करी रुग्णालयाच्या अंधाऱ्या खोलीत, एक तरुण सैनिक बेडवर पडला होता. त्याचे वय अवघे २९ वर्षे होते. युद्धाच्या शेवटच्या दिवसांत झालेल्या एका गॅस हल्ल्यामुळे त्याचे डोळे तात्पुरते आंधळे झाले होते आणि तो तिथे उपचार घेत होता.
अचानक खोलीचा दरवाजा उघडला आणि एका नर्सने आत येऊन रडत रडत बातमी दिली, "आपण युद्ध हरलो... आपल्या सरकारने शरणागती पत्करली आणि व्हर्सायच्या तहावर स्वाक्षरी केली..."
ती बातमी ऐकताच त्या तरुण सैनिकाच्या पायाखालची जमीन सरकली. त्याचे डोळे अंधाऱ्या पट्टीच्या आत ओले झाले. तो बेडवरून उठला आणि एका लहान मुलासारखा हुंदके देऊन रडू लागला. चार वर्षे ज्या देशासाठी तो प्राणाची बाजी लावून लढला, त्या देशाचा असा अपमान त्याला सहन होत नव्हता.
हळूहळू त्याच्या डोळ्यांची पट्टी सुटली, त्याचे अंधत्व दूर झाले. पण त्याच्या हृदयात आता एक नवी, भयानक आग पेटली होती. त्याने आपली मुठ घट्ट आवळली, त्याचे दात ओठ खाऊ लागले. त्याने मनोमन एक शपथ घेतली—"हा अपमान मी सहन करणार नाही. ज्या नेत्यांनी माझ्या देशाचा सौदा केला, त्यांना मी सोडणार नाही. जर्मनीला या अपमानाच्या गर्तेतून बाहेर काढून पुन्हा जगाचा राजा बनवणार!"
तो तरुण सुरुवातीला कोणी मोठा नेता किंवा राजकारणी नव्हता, तर केवळ एक सामान्य ऑस्ट्रियन तरुण होता, ज्याने युद्धाची भीषणता प्रत्यक्ष अनुभवली होती. त्याचे नाव होते—अडॉल्फ हिटलर.
जगाला त्यावेळी याची कल्पनाही नव्हती की, या रुग्णालयाच्या खाटेवर रडणाऱ्या एका सामान्य सैनिकाची सूडाची आग लवकरच संपूर्ण जगाला एका अशा महाविनाशाच्या खाईत लोटणार होती, ज्याची कल्पना मानवी इतिहासाने कधीच केली नव्हती.
