શ્રાવણ સુદ પૂનમની એ ભીંજાયેલી સવારે આકાશ વાદળોથી ઘેરાયેલું હતું. પવનની સાથે આવતી ઝીણી ઝીણી વાછટ ગામના છેવાડે આવેલા નળિયાવાળા જૂના ઘરની ઓસરીને અડીને પસાર થતી હતી. લીંપેલા ફળિયાની સામે ઓસરીની કોરે બેસીને પચાસ વર્ષીય જશોદાબેને એક જૂની પિત્તળની થાળી પોતાના ખોળામાં મૂકી હતી. થાળીમાં ઝીણવટપૂર્વક ગોઠવેલી લાલ કંકુની વાટકી, ચોખાના દાણા, તુલસીનું પાન, ગાયના ઘીનો નાનકડો કોડિયો અને વચ્ચે મૂકેલો રેશમનો લાલ-પીળો દોરો વર્ષોના સ્નેહનું સરનામું બનીને ચમકતા હતા.
જશોદાબેનની આંખો વારંવાર ગામના કાચા રસ્તા તરફ દોડી જતી હતી. ઉંમરની સાથે તેમના ચહેરા પર કરચલીઓનું જાળું ગૂંથાઈ ગયું હતું, પણ એ કરચલીઓ માત્ર ઉંમરની નહોતી; એમાં વિધાતા સામે એકલે હાથે લડેલી એક બહેનની લાંબી સંઘર્ષ-યાત્રા અંકિત હતી.
મા-બાપ નાનપણમાં જ ગુજરી ગયાં ત્યારે રાઘવ માંડ પાંચ વર્ષનો હતો. જશોદા પોતે પણ કોઈ મોટી ઉંમરની નહોતી, પણ એણે પોતાના બાળપણ અને સપનાં બંનેને ભાઈના ઉછેર પાછળ વિસારે પાડી દીધાં હતાં. ગામના જમીનદારોના ખેતરમાં તડકો-છાંયડો જોયા વગર મજૂરી કરી, હાથમાં પડેલા ગોઠલા છુપાવીને રાઘવને હંમેશાં ભરપેટ જમાડ્યો હતો. રાઘવ ભણવામાં તેજસ્વી નીકળ્યો અને શહેરમાં મોટી કૉલેજમાં પ્રવેશ મળ્યો, ત્યારે દાખલ થવાની ફી ભરવાના પૈસા નહોતા. એ વખતે જશોદાએ પોતાની મા પાસેથી વારસામાં મળેલું ગળાનું એકમાત્ર સોનાનું માદળિયું હસતાં મુખે સોનીની હાટે વેચી દીધું હતું. ભાઈના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે એણે વહાવેલો સ્નેહ સંસાર માટે ભલે અદ્રશ્ય રહ્યો, પણ એ ત્યાગ સાચે જ અનમોલ હતો.
સમયનું ચક્ર ફર્યું. જશોદાના લગ્ન થયાં, પણ વિધાતાનો ક્રૂર ખેલ જુઓ કે ત્રણ વર્ષ પહેલાં એક અકસ્માતમાં પતિનું છત્ર છીનવાઈ ગયું. સંતાનવિહોણી જશોદા વિધવા થઈ અને આખો સમાજ અચાનક પરાયો બની ગયો. જે સમાજ શુભ પ્રસંગોમાં વિધવાના ઓછાયાથી પણ દૂર ભાગતો હતો, એ જ સમાજ વચ્ચે જશોદા આજે પોતાના વહાલસોયા ભાઈની વાટ જોતી એકલી બેઠી હતી.
સવારે જ પડોશમાં રહેતાં કંચનમાસી કૂવેથી પાણી ભરીને નીકળ્યાં ત્યારે ઓસરી પાસે ઊભાં રહીને કડવા વેણ બોલી ગયાં હતાં, "જશોદા, નકામી થાળી સજાવીને આખો દા'ડો બેસી રહીશ તોય કોઈ નહીં આવે! શહેરમાં મોટો સાહેબ બની ગયેલો રાઘવ હવે અહીં ધૂળિયા ગામડે તારા જેવી રાંક બહેનના હાથે રાખડી બંધાવવા થોડો આવવાનો છે? હવે તો એને ગાડી-બંગલા છે, રૂપાળી વહુ છે. સંબંધો પણ હવે પૈસા અને મોભા જોઈને સચવાય છે, ગાંડી!"
કંચનમાસીના શબ્દો જશોદાના કાળજાને સોંસરા વીંધી ગયા. આંખમાંથી સરકેલું એક ગરમ આંસુ કંકુની વાટકીમાં પડ્યું અને અક્ષત ભીના થઈ ગયા. છતાં, જશોદાનું હૃદય આ વાત સ્વીકારવા તૈયાર નહોતું. જે ભાઈને પોતે લોહીનું પાણી કરીને મોટો કર્યો હોય, એના સંસ્કારમાં ક્યારેય સ્વાર્થ ભળી શકે નહીં એવી અડગ શ્રદ્ધા હતી.
બપોર ઢળી ગઈ. આકાશ વધુ ઘેરાયું અને ઝરમર વરસાદ તેજ બન્યો. ઓસરીના ખૂણે મૂકેલા દીવડાનું ઘી ખૂટવા આવ્યું હતું અને તેની જ્યોત પવનના ઝોંકે ઝબૂક-ઝબૂક થતી હતી. ગામના અન્ય ઘરોમાંથી હસવા-ખીલખિલાટના અવાજો આવતા હતા, જ્યાં બહેનો પોતાના ભાઈઓને મીઠાઈ ખવડાવી રહી હતી. જશોદાએ ભારે હૈયે ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને પિત્તળની થાળી નીચે મૂકવા હાથ લંબાવ્યો.
બરાબર એ જ ઘડીએ, ગામના પાદરેથી એક ગાડી ખાબોચિયાં વટાવતી ફળિયાના દરવાજે આવીને ઊભી રહી.
ગાડીનો દરવાજો ખૂલ્યો અને સૂટ પહેરેલો રાઘવ ઉતર્યો. સાથે તેની પત્ની માધવી અને નાનો દીકરો પણ હતાં. રાઘવે પોતાના કીમતી વસ્ત્રો કે કાદવની પરવા કર્યા વગર સીધા ભીના ફળિયામાં દોટ મૂકી અને ઓસરીમાં બેઠેલી જશોદાના ચરણોમાં માથું ઢાળી દીધું.
"મોટી બહેન! રસ્તામાં ભેખડ ધસી પડી હતી એટલે વાહન અટકી પડ્યું હતું. મને પહોંચવામાં મોડું થઈ ગયું... તું સવારની ભૂખી બેઠી છે ને મારા વિના?" રાઘવનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો.
જશોદા અવાચક બની ગઈ. એના ધ્રૂજતા હાથ આપોઆપ ભાઈના માથા પર આશીર્વાદ બનીને મુકાઈ ગયા. પાછળથી આવેલી વહુ માધવીએ પણ નમીને જશોદાના પગ પકડી લીધા અને નાના ભત્રીજાએ "ફોઈબા" કહીને વહાલથી ગળે વળગી લીધું. આ દ્રશ્ય જોઈને ફળિયાના નાકે ઊભેલા ગામલોકો અને કંચનમાસી નીચી નજરે જોતાં રહી ગયાં.
જશોદાબેને ભીની પાંપણે કંકુનો લાલ ચાંદલો ભાઈના લલાટ પર કર્યો, ચોખા ચોંટાડ્યા અને જમણા હાથે રક્ષાનો તાંતણો બાંધી દીધો. આરતી ઉતારતી વખતે બહેનના મુખ પરનું વાત્સલ્ય સાક્ષાત ગંગા જેવું પવિત્ર શોભતું હતું. રાખડી બંધાયા પછી રાઘવે પોતાના ખિસ્સામાંથી એક કવર કાઢ્યું, જેમાં નવા મકાનના દસ્તાવેજ અને ચાવી હતાં. તેણે એ કાગળો બહેનના હાથમાં મૂકી દીધા.
"મોટી બહેન, આ શહેરમાં મેં લીધેલા નવા ઘરના દસ્તાવેજ છે, જે તારા નામે છે. મારા અસ્તિત્વનું એક-એક પગથિયું તારા ત્યાગની દેણ છે. તેં તારું આખું જીવન મારા માટે હોમી દીધું અને આજે હું તને આ ગામડામાં એકલી મૂકી દઉં? સંસાર ગમે તે રૂઢિઓમાં માનતો હોય, પણ તારા વિના અમારું ઘર પવિત્ર ન બને. તારો સ્નેહ મારા માટે જગતમાં સૌથી અનમોલ છે. આ રક્ષાબંધને મારે તારી રક્ષા કરવી છે—તારા સ્વાભિમાનની અને તારા અધિકારની. હવે તારે અહીં એકલા નથી રહેવાનું, અમારી સાથે અમારા ઘરની લક્ષ્મી બનીને રહેવાનું છે."
જશોદાબેનના ગાલ પરથી હર્ષના આંસુ સરી પડ્યા. તેમણે ભાઈના માથે હાથ મૂકીને મનોમન વિધાતાનો આભાર માન્યો.
સદીઓ જૂની ખોટી સામાજિક માન્યતાઓ અને કડવા વેણ એક જ ક્ષણમાં ઓગળી ગયા હતા. શ્રાવણની એ પાવન ધરતી પર એક બહેનના અંતરનો ‘સ્નેહનો સાદ’ સીધો ભાઈના કાળજા સુધી પહોંચી ગયો હતો અને રેશમનો એ સાદો દોરો આત્મીયતા, ગૌરવ અને પારિવારિક સંસ્કારોનો અતૂટ સેતુ બનીને ઝળહળી રહ્યો હતો.
~ અનિલ બી. સરૈયા "અનમોલ"
