🏹🔥 પ્રકરણ ૭૬: નોમની પૂર્ણાહુતિ, વિજયાદશમીએ શસ્ત્ર-વાહન પૂજન, રાવણ દહન અને જલેબી-ફાફડાનો જલસો!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"રાવણનું પૂતળું બાળવું તો માત્ર એક પ્રતીક છે સાહેબ, અસલી દશેરા તો ત્યારે ઉજવાય જ્યારે માણસ પોતાના અંદર બેઠેલા અહંકાર, લોભ અને ઈર્ષ્યા જેવા દસ માથાંઓનું દહન કરે! અને હા, અમદાવાદીઓ માટે તો દશેરા એટલે સવારે જલેબી-ફાફડાની મીઠાસ અને સાંજે અધર્મ પર ધર્મના વિજયનો ગગનભેદી જયકારો!"
નવરાત્રિની આઠ રાતોના દિવ્ય ઉલ્લાસ પછી આસો સુદ નોમની સવારે આનંદનગર સોસાયટીના ગરબી ચોકમાં એક શાંત, ભક્તિભાવપૂર્ણ અને પવિત્ર વાતાવરણ છવાયેલું હતું.
આજે નવદુર્ગાના નવમા સ્વરૂપ એટલે કે તમામ સિદ્ધિઓને આપનારા મા સિદ્ધિદાત્રીની આરાધનાનો દિવસ હતો. પરંપરા મુજબ ગરબી મંડપ અને માતાજીના વાઘાને તેજસ્વી જાંબલી રંગ (Purple Theme), નીલકમળ અને સુગંધિત પુષ્પોથી સજાવવામાં આવ્યા હતા.
કેશવ ભટ્ટ મનોહર જોશીએ વૈદિક મંત્રોચ્ચાર સાથે નવ દિવસના અનુષ્ઠાન અને મહાપૂજાની પૂર્ણાહુતિ કરી. ઘટસ્થાપના વખતે વાવેલા સપ્તધાન્યના પવિત્ર લીલાછમ જવારાઓનું પૂજન થયું.
સિદ્ધિદાત્રી માતાજીની અંતિમ વિદાય આરતી વખતે માણેક લાલ, વસંતી બા, રૂસ્તમ દારૂવાલા, પરિઝાદ દારૂવાલા, સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ અને પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા સહિત આખી સોસાયટી હાથ જોડીને ઊભી હતી. નવ દિવસ સુધી ચોક ગજવ્યા પછી માતાજીની વિદાયની ક્ષણે સૌની આંખોમાં સ્નેહ અને કૃતજ્ઞતાના આંસુ છલકાઈ આવ્યા હતા.
શસ્ત્ર, કલમ, લેપટોપ અને વાહન પૂજન
નોમ પછીની સવારે સૂર્યનારાયણના સોનેરી કિરણો સાથે વિજયનું મહાપર્વ એટલે કે વિજયાદશમી (દશેરા) નો મંગલ ઉદય થયો.
આનંદનગરમાં દશેરાની સવાર એટલે સાધનો અને વાહનો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો દિવસ. સોસાયટીના પાર્કિંગ લોટ અને ક્લબ હાઉસ બહાર એક અનોખો મેળાવડો જામ્યો હતો:
નિવૃત્ત મિકેનિકલ એન્જિનિયર રૂસ્તમ દારૂવાલા એ પોતાની વિન્ટેજ એમ્બેસેડર કાર, ઓટો-એક્સપર્ટ રોહન દેશમુખ અને શ્રુતિ અગ્રવાલ, રાહુલ અગ્રવાલે પોતાની 4x4 કેમ્પિંગ ગાડીઓ, અને સોસાયટીના તમામ પરિવારોએ પોતાની સ્કૂટર-બાઈક્સને ધોઈને આસોપાલવ અને ગલગોટાના હાર ચડાવ્યા. કેશવ ભટ્ટે દરેક વાહન પર સ્વસ્તિક દોરી, નાળિયેર વધેરી અને પૈડાં નીચે લીંબુ મૂકીને સલામતીની પ્રાર્થના કરાવી.
આધુનિક યુગમાં શસ્ત્ર એટલે માણસની આજીવિકાનું સાધન! દેવાંશ જોશીએ પોતાના લેપટોપની પૂજા કરી, પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જી અને પ્રિન્સિપાલ સંદીપ ચેટર્જીએ કલમ અને પુસ્તકોનું પૂજન કર્યું, સિક્યુરિટી ગાર્ડ બાબુલાલે પોતાની લાકડી અને વ્હિસલ પૂજી, જ્યારે નિવૃત્ત સૈનિક પરિવારે પોતાના પિત્તળના જૂના મેડલ્સ અને તલવારની પૂજા કરી.
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ પોતાની મૂંછો પર હાથ ફેરવતાં કહ્યું, "પરવરદિગાર! જે સાધન આપણી રોજીરોટી ચલાવે અને આપણી રક્ષા કરે, એને વર્ષમાં એકવાર માથું ટેકવીને વંદન કરવું એ જ ખરી ભારતીય સંસ્કૃતિ છે બાવા!"
સવારે નવ વાગ્યા સુધીમાં તો સોસાયટીના ક્લબ હાઉસમાંથી તળેલા બેસન અને ખાંડની ચાસણીની એવી ઘેરી સુગંધ ઊઠી કે સમગ્ર મહોલ્લો મહેકી ઊઠ્યો! અમદાવાદી હોય અને દશેરાના દિવસે ફાફડા-જલેબી ન ખાય એ તો બને જ કેમ?
શેફ મનપ્રીત સિંહ ગિલ અને તેમની ટીમે કઢાઈઓમાં પીળાધમક કુરકુરા ફાફડા, કેસરની ચાસણીમાં ડૂબેલી ગરમાગરમ જલેબી, કાચા પપૈયાનો મસાલેદાર સંભારો, બેસનની કઢી અને તળેલાં લીલાં તીખાં મરચાં તૈયાર કરી દીધાં હતાં.
સોસાયટીના તમામ પરિવારો—અય્યર પરિવાર, દેશમુખ પરિવાર, શર્મા પરિવાર, દારૂવાલા પરિવાર, મહેતા પરિવાર અને અગ્રવાલ પરિવાર એકબીજા સાથે બેસીને ટેબલ પર ગોઠવાઈ ગયા.
નાના તોફાની ટીનીયા એ એક હાથમાં ફાફડો અને બીજા હાથમાં જલેબી પકડીને મોં ભરી લીધું, જેને જોઈને સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલે હસીને કહ્યું, "અરે ટીનીયા! ધીમે ખા બેટા, આખો થાળ તારા માટે જ છે!"
જાગૃતિ પટેલ અને સોનાલીબેને ફાફડા પીરસતાં કહ્યું, "આજે કોઈ ડાયેટિંગની વાત નહીં કરે હોં! દશેરાની જલેબીમાં તો પ્રેમનો પાક ભળેલો છે."
જલેબી-ફાફડાની જયાફત પછી બપોરે બાર વાગ્યે સોસાયટીના ક્લબ હાઉસમાં બાળકો અને ટીનેજર્સ માટે એક વિશેષ સત્ર યોજાયું. આ સત્રનો વિષય હતો: "રામલીલાની પરંપરા અને આધુનિક યુગમાં રામાયણના મૂલ્યો".
સ્ટેજ પર યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જી અને શાળાના આદર્શ પ્રિન્સિપાલ સંદીપ ચેટર્જી બેઠા હતા. સામે 'આનંદ ગૅંગ'ના તમામ બાળકો ઉત્સુકતાથી બેઠા હતા:
વિવાન, કાવ્યા, ગુરુનુર, ઓમ, શોર્ય, ઈશાન, ક્રિશ, કિયારા, રિયાન, મીરાં, ઝારા, અનુશ્રી, અચ્યુત, અનાયા, રુદ્ર , આરવ, તનિષ્કા, એલીના, મિશ્રી, આરવ, અન્વી અને આન્યા.
પ્રિન્સિપાલ સંદીપ ચેટર્જીએ પ્રશ્ન પૂછીને શરૂઆત કરી, "બાળકો, ઉત્તર ભારતમાં અને દેશભરમાં દશેરા પહેલાં નવ દિવસ સુધી 'રામલીલા' ભજવાય છે. શું કોઈ કહી શકે કે રામલીલા એટલે શું?"
સાયન્સ સ્ટુડન્ટ આન્યાએ કહ્યું, "સર, રામલીલા એટલે ભગવાન શ્રીરામના જન્મથી લઈને રાવણ વધ સુધીની કથાનું નાટ્ય રૂપાંતરણ!"
સંદીપ ચેટર્જીએ સ્મિત સાથે કહ્યું, "બિલકુલ સાચું આન્યા! રામલીલા એ માત્ર મનોરંજન નથી, પણ એ જીવન જીવવાની આચારસંહિતા છે. રામલીલા આપણને શીખવે છે કે પુત્ર કેવો હોવો જોઈએ, ભાઈ કેવો હોવો જોઈએ, મિત્ર કેવો હોવો જોઈએ અને સંકટ સમયે પોતાના ધર્મ પર કેવી રીતે અડગ રહેવું જોઈએ."
ત્યારબાદ પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જીએ માઈક સંભાળ્યું અને રાવણના પાત્રનું અત્યંત ઊંડું મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ કર્યું:
"બાળકો અને દોસ્તો! રાવણ કોઈ સામાન્ય રાક્ષસ નહોતો. તે ચારેય વેદોનો પ્રખર જ્ઞાની પંડિત હતો, શિવતાંડવ સ્તોત્રનો રચયિતા હતો, મહાન વૈજ્ઞાનિક અને પ્રકાંડ વિદ્વાન હતો! પરંતુ તેની પાસે બધું જ હોવા છતાં તેનો વિનાશ કેમ થયો? કારણ કે તેની પાસે 'અહંકાર' હતો! તેને લાગ્યું કે મારાથી મોટો કોઈ નથી.
જ્યારે જ્ઞાનની સાથે વિવેક અને નમ્રતા ન હોય, ત્યારે માણસ રાવણ બની જાય છે. રાવણના દસ માથાં એ વાસ્તવમાં માણસની અંદર રહેલા દસ દુર્ગુણોનું પ્રતીક છે: કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ (અહંકાર), મત્સર (ઈર્ષ્યા), સ્વાર્થ, અન્યાય, અમાનવીયતા અને અહંકાર!
ભગવાન શ્રીરામ જ્યારે રાવણનો વધ કરે છે, ત્યારે એ માત્ર એક રાક્ષસનો વધ નથી કરતા, પણ પૃથ્વી પરથી અનિષ્ટ અને અધર્મનો નાશ કરીને સત્ય અને મર્યાદાની પુનઃસ્થાપના કરે છે."
આ સાંભળીને શોર્ય, વિવાન, ક્રિશ અને આર્શવે તાળીઓ પાડી. નાના રુદ્રે હાથ ઊંચો કરીને પૂછ્યું, "સૌરવ અંકલ, એટલે આપણે સાંજે રાવણને બાળીશું ત્યારે આપણા મનના ખરાબ વિચારો પણ બળી જશે?"
સૌરવ મુખર્જીએ રુદ્રને વહાલથી ભેટીને કહ્યું, "હા બેટા! જો આપણે કોઈની સાથે ઝઘડો ન કરીએ, જૂઠું ન બોલીએ અને અભિમાન ન કરીએ, તો જ આપણે સાચા રામ બની શકીએ!"
સાંજે સાડા છ વાગ્યા. આનંદનગર સોસાયટીના ગેટની બરાબર સામે આવેલા વિશાળ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ના જાહેર મેદાનમાં આખા વિસ્તારના હજારો લોકો ઉમટી પડ્યા હતા.
AMC દ્વારા આ મેદાનમાં ૫૦ ફૂટ ઊંચું વિશાળ, દસ માથાંવાળું, કલાત્મક રંગોથી સજ્જ રાવણનું પૂતળું ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું. તેની સાથે કુંભકર્ણ અને મેઘનાદના પૂતળાં પણ હતાં. સમગ્ર મેદાનમાં પોલીસ અને ફાયર બ્રિગેડનો ચુસ્ત બંદોબસ્ત હતો.
આનંદનગર સોસાયટીના તમામ પરિવારો—બાળકો, વડીલો અને મહિલાઓ સાથે મળીને મેદાનની આગળની હરોળમાં ગોઠવાયા.
સાંજે સાત વાગ્યે ઢોલ-નગારા અને શરણાઈના ગગનભેદી અવાજ વચ્ચે ભગવાન શ્રીરામ, લક્ષ્મણ અને હનુમાનજીની ભવ્ય સવારી મેદાનમાં પ્રવેશી. સ્થાનિક કલાકારો દ્વારા રામ-રાવણ યુદ્ધનો રોમાંચક અભિનય રજૂ કરવામાં આવ્યો.
અંતે, જ્યારે ભગવાન શ્રીરામના પાત્રધારી કલાકારે હાથમાં ધનુષ્ય લઈને, રાવણની નાભિ તરફ અગ્નિબાણ છોડ્યું—તે ક્ષણે આકાશમાં અગ્નિની જવાળાઓ ભભૂકી ઊઠી!
ધડાકા... ભડાકા... સાથે રાવણના પૂતળામાં ભરેલા ફટાકડા ફૂટવા લાગ્યા અને ક્ષણભરમાં ૫૦ ફૂટ ઊંચો રાવણ અગનજ્વાળાઓમાં લપેટાઈને રાખના ઢગલામાં ફેરવાઈ ગયો!
આખું મેદાન અને આનંદનગર સોસાયટીના રહીશો એક અવાજે ગગનભેદી નારા લગાવી ઊઠ્યા:
"સિયાપતિ રામચંદ્ર કી જય!"
"પવનસુત હનુમાન કી જય!"
"અધર્મ પર ધર્મનો વિજય હો!"
બાળકો આ દ્રશ્ય જોઈને ખુશીથી ઝૂમી ઊઠ્યા. આકાશમાં ફટાકડાઓની રંગબેરંગી રોશની છવાઈ ગઈ. અનિષ્ટ પર ઇષ્ટના વિજયનો આ સંદેશ દરેકના હૃદયમાં એક નવી આશા અને દિવ્ય ઊર્જા ભરી ગયો.
મેદાનમાંથી પાછા ફરતાં પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા અને સેક્રેટરી હિતેશ પટેલે તમામ રહીશોને પાન અને સોપારી વહેંચીને દશેરાની પરસ્પર મુબારકબાદી આપી.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"દશેરા એ માત્ર કેલેન્ડરની એક તારીખ નથી, એ તો માનવજાતના આત્માને ઢંઢોળતો શાશ્વત શંખનાદ છે! રાવણ બહાર ભલે બળીને રાખ થઈ જાય, પણ જો અંદરનો અહંકાર જીવતો રહે તો એ દહન અધૂરું છે. આજે સવારે જ્યારે આનંદનગરે પોતાના કર્મ-સાધનોને પૂજ્યા, જલેબી-ફાફડાની મીઠાશથી સંબંધોને મધુર બનાવ્યા, અને બપોરે સૌરવ-સંદીપે બાળકોને રામલીલાના સંસ્કારો વાવ્યા—ત્યારે સમજાયું કે ધર્મ માત્ર મંદિરમાં નથી, આપણી જીવનશૈલીમાં છે. જ્યારે આપણે બીજાના સુખમાં રાજી થઈએ અને નબળાનો સહારો બનીએ, ત્યારે જ આપણા હૃદયમાં શ્રીરામનો વાસ થાય છે. વિજયાદશમીનું આ પાવન પર્વ સમગ્ર આનંદનગર પર સત્ય, પ્રેમ અને સદાચારનો કાયમી વિજય અપાવે, એ જ પ્રભુ શ્રીરામના ચરણોમાં નતમસ્તક પ્રાર્થના!"
