સ્વરૂપબાબુ કહે છે કે આ દુનિયા તેમને સતત હેરાન કરતી આવી છે, એટલા માટે તેઓ મનુષ્યોને પિશાચ સમાન ગણે છે. પરંતુ અમે જેટલું જાણીએ છીએ તે મુજબ તો તેઓ પોતે જ દેશના લોકોને હેરાન કરતા આવ્યા છે. તેઓ જેમના પણ સંપર્કમાં આવ્યા છે, તેમને અંતે એવી મુશ્કેલીમાં મૂકી દીધા છે કે શું કહું!
સ્વરૂપબાબુ હંમેશાં એવી કવિતાઓની ચિંતામાં મગ્ન રહે છે કે ઘણી બૂમો પાડવા છતાં પણ તેમનો જવાબ મળતો નથી અને તેઓ અચાનક 'હેં!' કહીને ચમકી ઊઠે છે. કદાચ ઘણી વાર તેઓ કોઈ તળાવના પાકા ઓટલા (ઘાટ) પર બેસીને આકાશ તરફ જોઈ રહ્યા હોય, અને તેમની આગળ, પાછળ કે આજુબાજુ માણસો હોવા છતાં તેમને ખબર પણ ન પડે; અથવા તો જેઓ ત્યાં ઊભા હોય તેમને એ ખબર ન પડે કે સ્વરૂપબાબુને તેમની હાજરીની ખબર પડી ગઈ છે. ઘરમાં બેઠા હોય તેવા સમયે કદાચ અચાનક ઊઠીને બહાર ચાલ્યા જાય. પૂછવામાં આવે તો કહે કે, બારીમાંથી તેમને વાદળનો એક ટુકડો દેખાયો હતો, આવું સુંદર વાદળ તેમણે ક્યારેય જોયું નથી. ક્યારેક ક્યારેક તેઓ જ્યાં બેઠા હોય, ત્યાં ભૂલથી પોતાની કવિતા લખેલા એક-બે કાગળના ટુકડા છોડી જાય છે; નજીકનું કોઈ વ્યક્તિ એ કાગળ તેમના હાથમાં પાછો આપે, ત્યારે તેઓ 'ઓહ! આ તો કંઈ નથી' એમ કહીને તેના ટુકડે-ટુકડા કરી ફેંકી દે છે. કદાચ તેમની પાસે તેની બીજી નકલ (કોપી) પડી જ હોય છે! પરંતુ લોકો કહે છે કે ના, ઘણા મોટા મોટા કવિઓની આવી જ આદત હોય છે. મનની આવી ભૂલ (ભૂલકણાપણું) મેં બીજા કોઈમાં જોઈ નથી.
કાગળપત્રો ક્યાં શું મૂકી દે છે તેનો કોઈ ઠેકાણો નથી, આવા કેટલાય કાગળપત્રો તેમણે ખોઈ નાખ્યા હશે તે કોણ કહી શકે. પરંતુ સુખની વાત એ છે કે, ઘડિયાળ, પૈસા કે અન્ય કોઈ કિંમતી વસ્તુ તેઓ ક્યારેય ખોતા નથી.
સ્વરૂપબાબુને બીજી એક બીમારી (આદત) છે; તેઓ જે પણ કવિતા લખે છે તેની ઉપર કૌંસમાં 'નિર્જન વનમાં' અથવા 'ગાઢ મધ્યરાત્રિએ લખાયેલું' એવું લખી રાખે છે. પરંતુ હું સારી રીતે જાણું છું કે, તે કવિતા તેમના નાના-નાના બાળકોથી ઘેરાયેલા ઘરમાં બપોરના સમયે લખવામાં આવી હોય છે. ગમે તેમ હોય, આપણા સ્વરૂપબાબુ ખૂબ જ પ્રેમાળ માણસ છે. તેઓ જેટલી ઝડપથી પ્રેમમાં પડી જાય છે એટલું બીજું કોઈ નથી પડતું; આના લીધે તેઓ પોતે પણ દુઃખી થાય છે અને બીજા કેટલાયને દુઃખી કરે છે.
સ્વરૂપબાબુ દિવસ-રાત નરેન્દ્રના ઘરે જ પડ્યા રહે છે. ક્યારેક ક્યારેક આડા-અવળા થઈને (છૂપી રીતે) કરુણાને જોઈ લે છે, પણ તેનાથી મોટી આફત ઊભી થઈ છે. તેમનું મન સાવ બગડી ગયું છે, વારંવાર ઊંડા નિસાસા નાખી રહ્યા છે અને રાત્રે ઊંઘ નથી આવતી. તેઓ ઘોર ઓગણીસમી સદીમાં જન્મ્યા છે—એટલે હવે તેમને કોયલ પણ નથી ડંખતી અને ચંદ્રના કિરણો પણ નથી બાળતા એ વાત સાચી, પણ તેનાથી શું વળે?—દુનિયા તેમની આંખોમાં અરણ્ય (જંગલ) અને સ્મશાન બની ગઈ છે. ફૂલો કરમાય છે અને ફરી ખીલે છે, સૂરજ આથમે છે અને ફરી ઊગે છે, દિવસ આવે છે અને જાય છે, માણસો ઊંઘે છે અને ખાય છે, બધું જ જેમ હતું તેમ જ ચાલે છે, પણ હાય રે! તેમના હૃદયમાં હવે શાંતિ નથી, શરીરમાં તાકાત નથી, આંખોમાં ઊંઘ નથી, હૃદયમાં સુખ નથી—ટૂંકમાં કહીએ તો, જે વસ્તુમાં જે હોવું જોઈએ તે હવે રહ્યું નથી!
સ્વરૂપે કેટલીક કવિતાઓ લખી નાખી, તેમાં જે લખવાનું હતું તે બધું જ લખી દીધું. તેમાં ઈશારા-ઈશારામાં કરુણાનું નામ પણ વણી લીધું. અને બધું બરાબર ગોઠવીને (તે કવિતાઓ) 'મધ્યસ્થ' નામના સામિક (અખબાર) માં મોકલી આપી.
તેરમો પરિચ્છેદ
નિધિ નરેન્દ્રના ઘરે ક્યારેક ક્યારેક આવતો રહે છે. પરંતુ આપણે વાર્તાના જે દોર (પ્રસંગો) ને પકડીને આગળ વધી રહ્યા છીએ, તે દોરમાં તે ક્યારેય વચ્ચે નહોતો આવ્યો, પણ આ વખતે તે આવી ગયો છે. સ્વરૂપબાબુ પોતાની આદત મુજબ, ઈચ્છાપૂર્વક કે પછી અજાણતા જ, કાગળનો એક ટુકડો રૂમમાં છોડી ગયા હતા, જે નિધિના હાથમાં આવી ગયો. એ કાગળ પર કેટલીક કવિતાઓ લખેલી હતી. જો કોઈ બીજો માણસ હોત તો એ કવિતાઓનો સીધો અને સરળ અર્થ સમજીને વાંચી લેત અને નિશ્ચિંત થઈ જાત, પણ બુદ્ધિમાન નિધિ એવો માણસ નહોતો. જો તેમાં કોઈ ગૂઢ (છૂપો) અર્થ ન પણ હોત, તોય નિધિ તેમાંથી નવો અર્થ શોધી કાઢત. વળી, આ કવિતાઓમાં તો ખરેખર કંઈક એવું હતું જ. નિધિને એ કવિતાઓ કંઈક શંકાસ્પદ લાગી. તેણે કાગળ કેડમાં ખોસી દીધો અને વિચારવા લાગ્યો કે આનો અસલી મર્મ (ભેદ) તો તેણે જાણવો જ પડશે. આવા બુદ્ધિશાળી માણસથી કંઈ છૂપું થોડું રહે? તેણે ઈશારા-ઈશારામાં જ બધું સમજી લીધું. પોતાની ચતુરાઈનું અભિમાન રાખનારા લોકો ક્યારેક પોતાની જ બુદ્ધિ પર આંધળો વિશ્વાસ રાખીને કેવું મોટું નુકસાન વહોરી લે છે, તેનું આનાથી મોટું કોઈ ઉદાહરણ ન હોઈ શકે.
"દીદી, તું કેમ છે, એ જોવા આવ્યો છું," એમ કહીને નિધિ કરુણાની પાસે જઈને ઊભો રહ્યો. નિધિ નાનપણથી જ અનુપ (કરુણાના પિતા) ના ઘરમાં આવતો-જતો હતો અને કરુણાની માતાને 'મા' કહીને બોલાવતો. નિધિ હવે અવારનવાર કરુણાની તબિયત જોવા આવતો રહે છે. એક દિવસ નરેન્દ્ર કોલકાતા ગયો હતો. નરેન્દ્ર કોલકાતાથી ક્યારે પાછો આવશે, તે સ્વરૂપબાબુ પાસેથી જાણી આવવા માટે કરુણાએ ભવીને કહ્યું. નિધિએ આ વાત આડશમાંથી સાંભળી લીધી. તેણે મન જ મનમાં કહ્યું, "હું હં... સમજી ગયો! આટલા બધા લોકો હોવા છતાં સ્વરૂપબાબુને જ પૂછવા કેમ મોકલી? ગદાધરબાબુને પૂછવા મોકલી હોત તોય ચાલત ને!"
એક દિવસ કરુણા ભવી સાથે કંઈક વાત કરી રહી હતી, જે નિધિ દૂર હોવાને કારણે બરાબર સાંભળી ન શક્યો, પણ તેને એવું લાગ્યું કે કરુણાના મોઢેથી 'સ્વરૂપબાબુ' શબ્દ નીકળ્યો હતો—આમ, તેને બીજો પુરાવો મળી ગયો. વધુ એક દિવસ, નરેન્દ્ર, સ્વરૂપ અને ગદાધર બગીચામાં બેઠા હતા; કરુણા અચાનક બારીમાંથી તે તરફ જોવા લાગી. નિધિ બરાબર સમજી ગયો કે કરુણા સ્વરૂપ તરફ જ જોઈ રહી હતી. નિધિને આ ત્રણ અકાટ્ય (પાકા) પુરાવા મળી ગયા હતા. આ વાતો બીજા કોઈ માટે ગમે તેવી હોય, પણ નિધિ માટે તો આ એકદમ સ્પષ્ટ પુરાવા હતા. માત્ર આટલું જ પૂરતું નહોતું; કરુણા જે દિવસે ને દિવસે સુકાતી, ઉદાસ અને બીમાર થતી જતી હતી, તેનું કારણ પણ નિધિ બરાબર સમજી ગયો કે બીજું કંઈ નહીં, પણ સ્વરૂપના વિચારો જ છે.
હવે સ્વરૂપના મોઢેથી વાત કઢાવવી પડશે, એમ વિચારીને નિધિ ધીમે ધીમે તેની પાસે ગયો. તેણે અચાનક જઈને કહ્યું, "ભાઈ, કરુણા તો તારા માટે સાવ પાગલ થઈ ગઈ છે."
સ્વરૂપ તો આ સાંભળીને ચમકી જ ગયો! તે ખુશીથી ઉલ્લસિત થઈને પૂછવા લાગ્યો, "તમને કેવી રીતે ખબર પડી?" નિધિએ મનમાં ને મનમાં કહ્યું, "હું હં... તમારી અંદરની વાત મને કેવી રીતે ખબર પડી ગઈ, એ વિચારીને ડરી રહ્યા છો ને? ડરશો જ ને, પણ નિધિરામની નજરથી કંઈ બચી શકે નહીં." તેણે મોઢેથી કહ્યું, "બસ, ખબર પડી ગઈ, એક રીતે!"
એમ કહીને તે આંખ મારતો મારતો ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો. તેના બીજા જ દિવસે જઈને તેણે ફરી સ્વરૂપને કહ્યું, "તું કરુણાને જે છાનામાના મળે છે, તેની નરેન્દ્રને ખબર ન પડવી જોઈએ હોં!"
સ્વરૂપ બોલ્યો, "એવું તે કંઈ હોય! કરુણા સાથે તો મારી એકેય વાર મુલાકાત કે વાતચીત પણ થઈ નથી."
નિધિએ મનમાં ને મનમાં કહ્યું, "નક્કી મુલાકાત થઈ જ છે, નહિતર આટલું બધું છૂપાવવાનો પ્રયત્ન શા માટે કરે?" આ પણ એક પુરાવો બની ગયો! પણ જો વળી સ્વરૂપે એમ કહ્યું હોત કે 'હા, મુલાકાત થઈ હતી', તો તે પણ એક પુરાવો બની ગયો હોત!
ગમે તેમ હોય, પણ નિધિના મનમાં હવે કોઈ શંકા ન રહી. આવી એક ગુપ્ત વાત નિધિએ પોતાની બુદ્ધિના જોરે શોધી કાઢી છે, તો પછી તે આ વાત છૂપી રાખે ખરો? જો લોકોને તેની બુદ્ધિની ખબર જ ન પડે તો પછી શું ફાયદો? "તમે જે ધારો છો તેવું નથી, હું અંદરની બધી વાત જાણું છું"—પોતાને ચતુર સમજતા લોકોને આવું સાબિત કરવામાં બહુ આનંદ આવતો હોય છે. જો તમે નિધિની સામે એમ કહો કે, "રામહરિબાબુ બહુ સજ્જન માણસ છે," તો નિધિ તરત જ ચમકીને પૂછશે, "શું કહ્યું? કોણ સજ્જન છે? રામહરિબાબુ? ઓહો..." તે એવી રીતે બોલશે કે તમને લાગશે કે તે નક્કી રામહરિબાબુની કોઈ અંદરની બૂરાઈ જાણે છે. જો તમે તેને વધારે આગ્રહ કરીને પૂછશો, તો તે કહેશે, "એમાં તો બહુ લાંબી વાત છે."
નિધિએ મનમાં નક્કી કરી લીધું કે, હાલમાં તેને જે આ ગુપ્ત સમાચાર મળ્યા છે, તે તે સલાહ આપવાના બહાને નરેન્દ્રને કહી દેશે.
ક્રમશઃ
