પ્રથમ પરિચ્છેદ
અનુપના મૃત્યુ પછી સાર્વભૌમ મહાશયે (પંડિતજીએ) પોતે ગોરપદું કરીને નરેન્દ્ર સાથે કરુણાના વિવાહ કરાવ્યા.
મેં જે ધાર્યું હતું તે જ થયું. નરેન્દ્ર કેવો માણસ છે તેની પાડોશીઓને આટલા દિવસે જાણ થઈ, અને અભાગી કરુણાએ કેટલું કષ્ટ સહન કરવું પડશે તે હવે તેઓ સમજી શક્યા. પણ પંડિતજી આ બેમાંથી એક પણ વાત સમજી શક્યા નહીં.
કરુણા આજકાલ માનસિક વ્યથામાં છે. જે બાળકી નિર્જન વનમાં મન મૂકીને રમતી, પક્ષીને હૈયે ચાંપીને તેની સાથે કલાકો સુધી વાતો કરતી, ખોળામાં ઢગલાબંધ ફૂલો રાખીને, પગ ફેલાવીને પોતાની મસ્તીમાં ગણગણાટ કરતા કરતા માળા ગૂંથતી, અને જેને તે પ્રેમ કરે છે તેના ચહેરા સામે જોઈને અસ્પષ્ટ હર્ષમાં મગ્ન થઈ જતી—તે બાળકી આજે ખૂબ દુઃખી છે. તેનું મન ધાર્યું કંઈ જ થતું નથી. અભાગી કરુણા નરેન્દ્રને આટલી ચાહે છે—કે જેને જોતા જ તે રમત ભૂલી જાય છે, માળા ફેંકી દે છે, પક્ષીને મૂકીને દોડી આવે છે, તે નરેન્દ્ર કેમ કરુણાને જોતા જ જાણે નારાજ થઈ જાય છે? કરુણા હસતા હસતા દોડીને તેને કંઈક કહેવા આવે છે, ત્યારે તે કેમ ભ્રૂકુટિ ચડાવીને મોઢું ચડાવી રાખે છે? કરુણા તેને પાસે બેસવા કેટલીય વિનંતીઓ કરે છે, છતાં તે કેમ કોઈને કોઈ બહાનું કાઢીને ચાલ્યો જાય છે? નરેન્દ્ર તેની સાથે એટલી નિર્જીવ અને નીરસ રીતે વાતો કરે છે, દરેક વાતનો એટલા કંટાળા સાથે ઉત્તર આપે છે અને દરેક કામમાં એવી રીતે હુકમ કરે છે કે બાળકીની રમત જાણે થંભી જાય છે અને માળા ગૂંથવાનું અધૂરું રહી જાય છે—બાળકી હવે પક્ષી સાથે ગીતો ગાઈ શકતી નથી.
મુખ્ય વાત એ છે કે, નરેન્દ્ર અને કરુણા વચ્ચે ક્યારેય સુમેળ સાધી શકાય તેમ નથી. બંને અલગ-અલગ તત્ત્વોથી બનેલા છે. કરુણાની પ્રેમભરી અસંબંધ વાતોમાં નરેન્દ્રને કોઈ મીઠાશ લાગતી નહોતી; તેની પ્રેમભરી, અતૃપ્ત અને સ્થિર દ્રષ્ટિમાં રહેલું લવણ્ય તેને દેખાતું નહોતું; તેના ઉછળતા ઝરણા જેવા અધીરા સૌંદર્યની મધુરતા નરેન્દ્ર બિલકુલ સમજી શકતો નહોતો. પણ ભોળી કરુણા, એ આ બધું શું સમજે! તેણે બાળપણથી નરેન્દ્રના ગુણો સિવાય ક્યારેય તેના અવગુણ સાંભળ્યા જ નહોતા. પણ કરુણાની આ કેવી દશા થઈ! તેની તરસ જાણે છીપાતી જ નથી, તે ધરાઈને નરેન્દ્રને જોઈ શકતી નથી, તે ધરાઈને મનની બધી વાતો નરેન્દ્રને કહી શકતી નથી—તે બધી જ વાતો કહે છે છતાં તેને લાગે છે કે જાણે કંઈ જ કહેવાયું નથી.
એક દિવસ નરેન્દ્રને તૈયાર થતા જોઈને કરુણાએ પૂછ્યું, "ક્યાં જઈ રહ્યા છો?"
નરેન્દ્રએ કહ્યું, "કોલકાતા."
કરુણા: "કોલકાતા કેમ જાઓ છો?"
નરેન્દ્રએ ભ્રૂકુટિ ચડાવી દીવાલ તરફ મોઢું ફેરવીને કહ્યું, "કામ ન હોત તો ક્યારેય ન જાત." એક બિલાડીનું બચ્ચું ત્યાંથી દોડ્યું. કરુણા તેને પકડવા ગઈ, ઘણી દોડાડોડી કરી પણ પકડી શકી નહીં. અંતે રૂમમાં દોડી આવીને નરેન્દ્રના ખભા પર હાથ રાખીને બોલી, "આજે જો હું તમને કોલકાતા જવા ન દઉં તો?"
નરેન્દ્રએ ખભા પરથી તેનો હાથ ખંખેરી નાખતા કહ્યું, "ખસ, જો તો ખરી, હમણાં પેલું 'ડીકેન્ટર' (કાચનું પાત્ર) તોડી નાખત."
કરુણા: "જુઓ, તમે કોલકાતા ન જાઓ. પંડિતજી તમને જવાની ના પાડે છે."
નરેન્દ્રએ કંઈ જ ઉત્તર ન આપ્યો અને સીટી વગાડતા વગાડતા વાળ ઓળવા લાગ્યા. કરુણા દોડીને રૂમની બહાર ગઈ અને અત્તરની એક શીશી લાવીને નરેન્દ્રની ચાદર પર થોડું અત્તર ઢોળી દીધું.
નરેન્દ્ર કોલકાતા ચાલ્યા ગયા. કરુણાએ એક-બે વાર વાર્યા, પણ કંઈ જ જવાબ આપ્યા વિના લખનૌની ઠુમરી ગાતા ગાતા નરેન્દ્ર પ્રસ્થાન કરી ગયા.
જ્યાં સુધી નરેન્દ્ર દેખાયો ત્યાં સુધી કરુણા જોઈ રહી. નરેન્દ્ર ચાલ્યો ગયો એટલે તે ઓશીકામાં મોઢું છુપાવીને રડી. થોડીવાર રડ્યા પછી મન શાંત થતા આંસુ લૂછી નાખ્યા અને પક્ષીને હાથમાં લઈને બગીચામાં માળા ગૂંથવા બેસી ગઈ.
બાળકી સ્વભાવે એટલી પ્રફુલ્લિત હતી કે ઉદાસી તેના મનમાં લાંબો સમય ટકી શકતી નહીં. હાસ્ય તેની મોટી આંખોમાં એટલું વસેલું હતું કે રડતી વખતે પણ આંસુઓની રેખા વચ્ચેથી સ્મિતનું કિરણ દેખાતું. જોકે, કરુણાના ચંચળ વ્યવહારને કારણે પાડોશની સ્ત્રીઓમાં તે 'બેશરમ' તરીકે બદનામ થઈ હતી—આવડી મોટી છોકરીનું આવું વર્તન તેમને ગમતું નહીં. કરુણા આ બધી નિંદાની વાતો ઘરની જૂની દાસી ભવી પાસેથી સાંભળતી. પણ તેને તેનાથી કોઈ ફરક પડતો નહીં. તે તેવી જ રીતે દોડાડોડી કરતી, ભવીના ગળે વળગીને તેવી જ રીતે હસતી અને પક્ષી સામે મોઢું હલાવીને વાર્તાઓ કહેતી. પણ આ પ્રફુલ્લિત હૃદય જો એકવાર વિષાદના આઘાતથી ભાંગી જાય, આ હસતો અને નિર્દોષ ચહેરો જો એકવાર દુઃખના અંધકારમાં કરમાઈ જાય, તો કદાચ આ બાળકી ઈજાગ્રસ્ત વેલની જેમ કાયમ માટે મુરઝાઈ જાય; પછી વર્ષાનું જળ કે વસંતનો વાયરો પણ તેને ફરી બેઠી કરી શકશે નહીં.
નરેન્દ્રને અનુપની જે સંપત્તિ મળી હતી, તેનાથી તે ગામડામાં ખૂબ સુખ-ચેનથી રહી શક્યો હોત. અનુપના જીવતા ખેતરના ડાંગર, તળાવની માછલી અને બગીચાના શાકભાજી-ફળોને કારણે રોજિંદો ખર્ચ નહિવત હતો. ધામધૂમથી દુર્ગોત્સવ થતો; નિયમિત પૂજા, દાન અને અતિથિ સત્કાર સિવાય બીજો કોઈ મોટો ખર્ચ નહોતો. અનુપના મૃત્યુ પછી અતિથિશાળા રસોડામાં (બાબુર્ચીખાના) ફેરવાઈ ગઈ. બ્રાહ્મણોના ત્રાસથી ચાર દરવાન રાખવા પડ્યા, જેઓ આવતા બ્રાહ્મણોને હાંકી કાઢતા અને બદલામાં બ્રાહ્મણો નરેન્દ્રને બરબાદ થવાના શ્રાપ આપી જતા. નરેન્દ્રએ ગામમાં પોતાના ખર્ચે એક દવાખાનું (ડિસ્પેન્સરી) ખોલ્યું. મેં સાંભળ્યું છે કે નહિતર ત્યાં બ્રાન્ડી ખરીદવાની બીજી કોઈ સુવિધા નહોતી. સરકારની સસ્તી દુકાનમાંથી 'રાયબહાદુર'નો ખિતાબ મેળવવા માટે તેણે ઘોડદોડના ફાળામાં હજાર રૂપિયાની સહી કરી હતી અને એવા અનેક 'સત્કર્મો' કર્યા હતા જેના વિશે અમૃતબજાર પત્રિકાના એક લેખકે મોટો પત્ર લખ્યો હતો.
નરેન્દ્રને ગામના લોકોએ નાતબહાર કર્યો, પણ નરેન્દ્રએ તેની પરવા સુધ્ધાં ન કરી. નરેન્દ્રના એક સમાજસુધારક મિત્રએ તેની 'મોરલ કરેજ' (નૈતિક હિંમત) વિશે સભામાં ભારે આંદોલન કર્યું.
નરેન્દ્રએ બાગબજારમાં એક ઘર ભાડે રાખ્યું હતું અને કાશીપુરમાં એક બગીચો ખરીદ્યો હતો. એક દિવસ બાગબજારના ઘરે સવારે બેસીને નરેન્દ્ર ચા પી રહ્યો હતો—નરેન્દ્રની સવાર અને આપણી સવારમાં ઘણો તફાવત છે. તે દિવસે શનિવારે જ્યારે હું ઓફિસ જતો હતો ત્યારે જોયું કે નરેન્દ્રના નસકોરા બોલતા હતા. બે વાગ્યે પાછા ફરતી વખતે જોયું તો તે આંખો ચોળતો હતો, હજી પણ તેને એક ઊંઘ ખેંચી લેવાની ઈચ્છા હતી. ગમે તેમ, નરેન્દ્ર ચા પી રહ્યો હતો ત્યારે સમાજસુધારક ગદાધરબાબુ અને કવિ સ્વરૂપચંદ્રબાબુ આવી પહોંચ્યા. સ્વાગત વિધિ પતી એટલે બધા ખુરશી પર બેઠા.
વિવિધ વાતો પછી ગદાધરબાબુએ કહ્યું, "જુઓ સાહેબ, આપણા દેશની સ્ત્રીઓની દશા ખૂબ જ શોચનીય છે."
આ સમયે નરેન્દ્રએ 'શોચનીય' શબ્દનો અર્થ પૂછ્યો. સ્વરૂપચંદ્રબાબુએ કહ્યું—'Deplorable'. નરેન્દ્ર માટે બંને શબ્દો સરખા જ હતા, પણ પર્યાય સાંભળીને તેને અર્થ સમજાઈ ગયો હોય તેવો ડોળ કર્યો. ગદાધરબાબુએ કહ્યું, "હવે આપણી ફરજ છે કે તેમના અંતઃપુરની દીવાલો તોડી નાખવી."
તરત જ નરેન્દ્રએ ગંભીર થઈને કહ્યું, "પણ આ કેટલે અંશે શક્ય છે તે જોવું જોઈએ. તક મળે તો અંતઃપુરની દીવાલ તોડવાની ઈચ્છા તો થાય જ છે, પણ પોલીસવાળા તેમાં વાંધો ઉઠાવશે. તોડવાની વાત તો દૂર રહી, એકવાર હું અંતઃપુરની દીવાલ ઓળંગવા ગયો હતો, મેજિસ્ટ્રેટ તેનાથી બહુ ખુશ થયા નહોતા."
ઘણી દલીલો પછી ગદાધર અને સ્વરૂપે નરેન્દ્રને સમજાવ્યું કે ખરેખર દીવાલ તોડવાની વાત નથી—તેનો અર્થ એ છે કે સ્ત્રીઓને અંતઃપુરના બંધનમાંથી મુક્ત કરવી.
ગદાધરબાબુએ કહ્યું, "કેટલીય વિધવાઓ અગિયારસના કષ્ટમાં રડે છે, કેટલીય કુલીન પત્નીઓ પતિના જીવતા હોવા છતાં વૈધવ્ય જેવું દુઃખ સહન કરે છે."
સ્વરૂપબાબુએ કહ્યું, "આ વિષય પર મારી ઘણી કવિતાઓ છે. અખબારવાળાઓએ તેની ખૂબ સારી સમીક્ષા કરી છે. જુઓ નરેન્દ્રબાબુ, શરદ પૂનમની રાત્રે ક્યારેય ધાબા પર સૂતા છો? ચંદ્ર જ્યારે આકાશમાં હસતો હસતો વહેતો હોય ત્યારે તેને જોયો છે? અને જ્યારે તે હસતા ચંદ્રને કાળા વાદળો ઘેરી લે ત્યારે મનમાં જે કષ્ટ થાય, શું તે ક્યારેય સહન કર્યું છે? જો કર્યું હોય તો કહો કે સ્ત્રીઓનું દુઃખ જોઈને તેવું જ કષ્ટ થાય છે કે નહીં?"
નરેન્દ્ર સામે આટલા બધા પ્રશ્નો એકસાથે આવી ગયા એટલે તે વિચારમાં પડી ગયો. ઘણીવાર પછી બોલ્યો, "મને આ બાબતમાં જરાય શંકા નથી."
ગદાધરબાબુએ કહ્યું, "હવે વાત એ છે કે સ્ત્રીઓના કષ્ટ દૂર કરવામાં જો આપણે ઉદાહરણ પૂરું નહીં પાડીએ તો કોણ પાડશે? ચાલો, આજથી જ આનો પ્રયત્ન શરૂ કરીએ."
નરેન્દ્રને તેમાં કોઈ વાંધો નહોતો. તે મનમાં માત્ર એ જ વિચારતો હતો કે હવે કોના અંતઃપુરની દીવાલ તોડવાની છે. ગદાધરબાબુએ કહ્યું, "યાદ હશે, મોહિની નામની એક વિધવાની વાત મેં તે દિવસે કરી હતી, આપણો પહેલો પ્રયોગ તેની પર જ કરીએ. આમાં જે કંઈ અવરોધો છે તેની ચર્ચા કરીએ. જેમ કોઈ પાળેલું પક્ષી પાંજરું ખુલે તો પણ સ્વતંત્રતા ઈચ્છતું નથી, તેમ તે વિધવા પણ આઝાદીના હજારો રસ્તા હોવા છતાં અંતઃપુરની જેલમાંથી મુક્ત થવા માંગતી નથી. તેથી આપણી પહેલી ફરજ તેને સ્વતંત્રતાનો મીઠો સ્વાદ ચખાડવાની છે."
નરેન્દ્રએ કહ્યું કે બધી રીતે વિચારતા આમાં કોઈને વાંધો હોવો જોઈએ નહીં. તે વિધવાના ભરણપોષણ અને રહેવાની બધી જવાબદારી નરેન્દ્રએ પોતાના શિરે લીધી. ધીમે ધીમે ત્રિભંગચંદ્ર, વિશ્વંભર અને જન્મેજયબાબુ આવ્યા. સાંજ પડી ગઈ, પ્લેટો આવી, બોટલો આવી. ગદાધરબાબુ સ્ત્રી શિક્ષણ પર લાંબુ ભાષણ આપીને અને સ્વરૂપબાબુ ચાંદની રાત પર કવિતાઓ સંભળાવીને સુઈ ગયા; ત્રિભંગચંદ્ર અને વિશ્વંભર લથડતા અવાજે ગાવા લાગ્યા; નરેન્દ્ર અને જન્મેજય કોને ગાળો આપતા હતા તે સમજાયું નહીં.
ક્રમશ:
