સોળમો પરિચ્છેદ
નરેન્દ્રએ કહ્યું, "ભાગ્યહીન (અભાગી), બહાર નીકળી જા ઘરમાંથી!"
કરુણા કંઈ જ બોલી નહીં.
"અત્યારે ને અત્યારે જ અહીંથી ચાલી જા."
કરુણા નરેન્દ્રના મોઢા સામે એકીટશે જોઈ રહી. નરેન્દ્ર ભારે ગુસ્સે થયો, તે આગળ વધ્યો અને નિર્દયતાથી કરુણાનો હાથ પકડી લીધો. કરુણા બોલી, "હું ક્યાં જાઉં?"
નરેન્દ્ર કરુણાના વાળ પકડીને તેને ક્રૂરતાપૂર્વક મારવા લાગ્યો; બોલ્યો, "અત્યારે જ અહીંથી દફા થઈ જા."
ભવી દોડતી આવી અને બોલી, "તે ક્યાં વળી ચાલી જાય?" અને તેણે નરેન્દ્રને યાદ અપાવ્યું કે આ ઘર નરેન્દ્રના બાપનું નથી (તે કરુણાના પિતા અનુપબાબુનું ઘર છે).
નરેન્દ્રએ તેને રાડ પાડીને ઊંચા અવાજે કહ્યું, "તું વચમાં શું કરવા આવી?"
ભવીએ વચ્ચે પડીને કરુણાને છોડાવી લીધી અને કહ્યું, "મારા જીવમાં જીવ છે ત્યાં સુધી તું કરુણાને અનુપબાબુના ઘરમાંથી કેવી રીતે બહાર કાઢે છે, એ હું પણ જોઉં છું!"
નરેન્દ્રએ ભવીને પણ જેટલો મારી શકાય એટલો માર માર્યો અને અંતે ધમકી આપતો ગયો કે, "હું હમણાં જ જઈને પોલીસમાં ફરિયાદ કરું છું."
ભવી બોલી, "આ કંઈ અંધેર નગરી (અરાજકતા) નથી!"
નરેન્દ્રના ગયા પછી, કરુણા ભવીના ગળે વળગી પડી અને રડતાં રડતાં બોલી, "ભવી, મને રસ્તો બતાવી દે, હું અહીંથી ચાલતી પકડું."
ભવીએ કરુણાને પોતાની છાતીએ વળગાડી લીધી અને કહ્યું, "એવું તે કંઈ હોય માડી, તું ક્યાં જઈશ? હું જ્યાં સુધી જીવતી છું ત્યાં સુધી તારે કોઈ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી."
બોલતાં બોલતાં ભવી પણ રડી પડી. કરુણા બીજો એક પણ શબ્દ બોલી શકી નહીં, તે પોતાની પથારી પર ઢળી પડી અને હાથમાં મોં છૂપાવીને રડવા લાગી. આખો દિવસ કરુણાએ કંઈ ખાધું-પીધું નહીં; ભવીએ આવીને તેને મનાવવાની ઘણી કોશિશ કરી, પણ તે કોઈ કાળે તેને ખવડાવી શકી નહીં.
આખો દિવસ તો જેમ-તેમ કરીને વીતી ગયો. સાંજ પડી, ગામડાના ઝૂંપડે-ઝૂંપડે સાંજના દીવા પ્રગટી ગયા છે અને પૂજાના ઘરોમાં શંખ તથા ઘંટ વાગી રહ્યા છે. આખો દિવસ કરુણા પોતાની એ જ પથારી પર પડી રહી, રાત પડતાં જ તે ધીમેથી ઊઠીને ઘરના અંદરના પેલા બગીચામાં ચાલી ગઈ. ત્યાં તે કેટલીય વાર સુધી બેસી રહી, રાત વધુ ગાઢ થવા લાગી હતી. આખી પૃથ્વીને ઊંઘાડીને મધ્યરાત્રિનો પવન અતિશય ધીમા પગલે પસાર થઈ રહ્યો હતો; આટલું શાંત અને સુતેલું ગામ જોઈને એવો અંદાજ પણ ન આવી શકે કે આ જ ગામમાં કોઈ એવું પણ છે જે આવી રાત્રે હૃદયવિદારક પીડાથી વ્યાકુળ થઈને મૃત્યુને પોકારી રહ્યું છે!
કરુણાના આ એકાંત વિચારોમાં અચાનક ખલેલ પડી. કરુણાએ અચાનક જોયું કે નરેન્દ્ર આવી રહ્યો છે. બિચારી ડરના માર્યા ગભરાઈને બેઠી થઈ ગઈ. નરેન્દ્રએ આવીને અત્યંત કર્કશ (કઠોર) અવાજે કહ્યું, "હું તને આખા ઘરમાં શોધી રહ્યો છું, અને તું અહીં બગીચામાં આવીને બેઠી છે! આજે રાત્રે વળી બગીચામાં બેસવાનો મોટો શોખ જાગ્યો છે? સ્વરૂપ તો અહીં છે નહીં!"
કરુણાને થયું કે આ વખતે તે જવાબ આપશે—પોતાની જેવી નિર્દોષ સ્ત્રી પર નરેન્દ્રને કેમ આવો વહેમ ગયો, તે પૂછશે—પણ તે શું બોલે, તેને કંઈ સૂઝ્યું જ નહીં.
નરેન્દ્રનો આવો ગુસ્સો જોઈને તે એટલી ગભરાઈ ગઈ કે તેના મોઢામાંથી એક શબ્દ પણ ન નીકળ્યો.
નરેન્દ્રએ કહ્યું, "ચાલ, હવે આ ઘરમાં તને એક ક્ષણ પણ રહેવા નહીં મળે."
કરુણા એક પણ શબ્દ બોલી નહીં, કોઈ અદ્રશ્ય ખેંચાણને લીધે જાણે તે આગળ વધવા લાગી. એકવાર તેના મનમાં થયું કે તે કહે, 'ભવીને મળીને જ જાઉં', પણ તે કંઈ બોલી શકી નહીં. ઘરના દરવાજા સુધી પહોંચી, વ્યાકુળ હૃદયે તેણે જોયું કે સામે ક્ષિતિજ સુધી ફેલાયેલા મેદાનમાં કોઈ માણસનું નામોનિશાન નહોતું. તેના મનમાં થયું કે તે નરેન્દ્રના પગ પકડીને કહી દે કે તેને બહુ ડર લાગે છે, તે નહીં જઈ શકે, તે કોઈ રસ્તો કે ગલીઓ જાણતી નથી. પણ મોઢામાંથી અવાજ જ ન નીકળ્યો. તે ધીમે ધીમે દરવાજાની બહાર નીકળી ગઈ.
નરેન્દ્રએ કહ્યું, "જો કાલે સવારે તું મને આ ગામમાં દેખાઈ, તો પોલીસને બોલાવીને તને બહાર કઢાવીશ."
દરવાજો બંધ થઈ ગયો, અંદરથી નરેન્દ્રએ તાળું મારી દીધું. કરુણાનું માથું ભમવા લાગ્યું, તેનામાં ઊભા રહેવાની પણ શક્તિ ન રહી, તે અશક્ત થઈને દીવાલના સહારે ઢળી પડી.
થોડી વાર પછી તે ઊભી થઈ. તેને થયું, 'ભવી સાથે એકવાર મુલાકાત પણ ન થઈ શકી?' તે કેટલીય વાર સુધી શૂન્ય નજરે ઘર તરફ જોઈ રહી. દીવાલની બહાર નીકળીને તેણે જોયું—તેના એ બગીચાના ઝાડ-પાન શાંત ઊભા હતા. તેણે જોયું—બીજા માળનો જે ઓરડો તેના પિતાનો હતો, જે ઓરડામાં તે પોતાના પિતા સાથે કેટલાય દિવસો સુધી રમતી હતી, તે ઓરડાનો દરવાજો સાવ ખુલ્લો હતો, અંદર એક તૂટેલો પલંગ પડ્યો હતો અને તેની સામે એક ઝાંખો દીવો સળગી રહ્યો હતો. કેટલીય વાર પછી એક ઊંડો નિસાસો નાખીને કરુણા પાછી ફરી.
તેણે ગામના રસ્તે ચાલવાનું શરૂ કર્યું. થોડે દૂર જઈને તેણે ફરી એકવાર પાછું વળીને જોયું, તો પેલા નિર્જન ઓરડામાં પેલો એકમાત્ર હોલાતો દીવો સળગી રહ્યો હતો. બાળપણમાં જેમણે કરુણાને સુખમાં રમતી-ફરતી જોઈ હતી, તેઓ બધા પોતપોતાના ઝૂંપડામાં નિશ્ચિંત થઈને સૂતા હતા. તેમના એ જ ઝૂંપડાઓની સામેથી કરુણા ધીમે ધીમે પસાર થઈ ગઈ. તેણે હજુ એક વાર પાછું વળીને જોયું, તેના પિતાના ઓરડામાં હજુ પણ પેલો દીવો બળી રહ્યો હતો.
એ ઊંડી, નીરવ રાત્રિના અસંખ્ય તારાઓએ મટકું માર્યા વિના સ્થિર નજરે નીચે જોયું—ક્ષિતિજ સુધી ફેલાયેલા પેલા વેરાન મેદાનની વચ્ચેથી એક સ્ત્રી સાવ એકલી ચાલી જઈ રહી હતી.
સત્તરમો પરિચ્છેદ
પંડિતજીએ સવારે ઊઠીને જોયું તો કાત્યાયની ઠાકુરાણી ઘરમાં નહોતાં. તેમણે વિચાર્યું કે ગૃહિણી (પત્ની) કદાચ પાડોશમાં કોઈ સ્ત્રીઓના મંડળમાં વાતોના ગપાટા મારવા ગયાં હશે. ઘણો સમય થઈ ગયો, છતાં તેમના કોઈ દર્શન નહોતાં. સામાન્ય રીતે, તેઓ ક્યારેક ક્યારેક આવું કરતાં ખરાં. પરંતુ પંડિતજી હવે વધારે સમય શાંત ન રહી શક્યા; ઠાકુરાણીના જવાની જ્યાં પણ શક્યતા હતી, ત્યાં બધે તેઓ તપાસ કરવા ગયા. આ જોઈને ગામની સ્ત્રીઓ આંખના ઈશારા કરીને પરસ્પર હસવા લાગી; કહેવા લાગી, "આ માણસ તો એક પળ પણ કાત્યાયની-કાકી વગર રહી શકતો નથી! ક્યાંક ગયાં હશે એટલે શોધવા નીકળી પડ્યા. પણ પુરુષ માણસને આવું બહુ શોભે નહીં." એનો અર્થ એવો હતો કે તે સ્ત્રીઓના પતિઓ એવું નહોતા કરતા, પણ જો કરતા હોત તો તેમને બહુ ગમ્યું હોત!
જ્યાં કાત્યાયનીના જવાની આશંકા હતી, ત્યાં પણ તેઓ શોધવા ગયા—પણ ત્યાંય તે ન મળી. આથી પંડિતજી વ્યાકુળ થઈને વારંવાર છીંકણી સૂંઘવા લાગ્યા. તેઓ હાંફતા હાંફતા સીધા નિધિના ઘરે જઈ પહોંચ્યા.
નિધિએ પૂછ્યું, "ઘોષબાબુના ઘરે જોયું? મિત્રબાબુના ઘરે તપાસ કરી? દત્તબાબુના ઘરે પૂછપરછ કરી?" આ રીતે તેણે મુખર્જી, ચેટર્જી, બેનર્જી વગેરે જેટલા પણ ઘરો તે જાણતો હતો, એ બધાના નામ કહી દીધા; પણ બધામાં 'ના' માં જવાબ મળતાં તે થોડી વાર માટે વિચારમાં પડી ગયો. અંતે નિધિ પોતે નરેન્દ્રના ઘરે જઈને હાજર થયો. ત્યાં ખાલી ઘર જાણે ખાવા ધાતું હતું. એ ઉદાસ ઘરની ચારેય તરફ જાણે અંધકાર છવાયેલો હતો, એક શબ્દ બોલતાં જ દસ પડઘા જાણે ધમકાવી રહ્યા હતા! એક નોકર બંધ દરવાજાની સામે પગથિયા પર પડ્યો પડ્યો ઊંઘતો હતો, નિધિએ તેને જગાડીને પૂછ્યું, "ગદાધરબાબુ ક્યાં છે?"
તેણે કહ્યું, "ગઈ રાત્રે ક્યાંક ચાલ્યા ગયા છે, આજે હજી સુધી આવ્યા નથી—કદાચ કોલકાતા ગયા હશે."
નિધિએ પાછા આવીને પંડિતજીને કહ્યું, "જો શોધવા જવું હોય, તો કોલકાતા જઈને શોધો."
પંડિતજી તો આ વાતનો મર્મ જ સમજી ન શક્યા. નિધિએ કહ્યું, "ગદાધર નામના એક બાબુ આવ્યા છે, તેમને જોયા છે ને?"
પંડિતજીએ શૂન્ય નજરે માત્ર 'હા' ભણી. નિધિ બોલ્યો, "એ જ સજ્જન સાથે કાત્યાયની-કાકી કોલકાતા ફરવા ગયાં છે."
આ સાંભળી પંડિતજીનું મોઢું સુકાઈ ગયું, પણ તેઓ કોઈ પણ સંજોગોમાં આ વાત માનવા તૈયાર નહોતા. તેમણે કહ્યું કે તેમણે નંદીબાબુના ઘરે બરાબર જોયું નથી, નક્કી તે ત્યાં જ હશે. એમ કહીને તેઓ નંદીબાબુ વગેરેના બધા ઘરો ફરી એકવાર શોધી આવ્યા, પણ ક્યાંય પતો ન મળ્યો. તેઓ અત્યંત ઉદાસ ચહેરે ઘરે પાછા ફર્યા.
નિધિ બોલ્યો, "મેં તો તમને પહેલાં જ કહ્યું હતું ને કે આવું જ કંઈક થશે!"
પરંતુ તેણે પહેલાં ક્યારેય આ બાબતે કોઈ વાત કરી નહોતી.
જ્યારે પંડિતજીએ તિજોરી (ચિજવસ્તુઓ રાખવાનું ખાનું) ખોલીને જોયું, ત્યારે ખબર પડી કે કાત્યાયની ઠાકુરાણી માત્ર પોતે જ નહોતાં ગયાં, પણ ઘરમાં જેટલા પણ ઘરેણાં અને રૂપિયા-પૈસા હતા, તે બધું જ પોતાની સાથે લઈ ગયાં હતાં. પંડિતજી ઓરડાનો દરવાજો બંધ કરીને આખો દિવસ રડતા રહ્યા.
નિધિએ કહ્યું, "આ બધું નરેન્દ્રના કાવતરાને લીધે જ થયું છે, તેના નામે કેસ દાખલ કરો, હું સાક્ષીઓ તૈયાર કરી આપીશ."
નિધિને આવું કોઈ કામ હાથમાં મળી જાય એટલે તેનો દિવસ સુધરી જતો. પંડિતજીએ કહ્યું કે જે નસીબમાં હતું તે થઈ ગયું, હવે તેઓ નરેન્દ્રના નામે કેસ નહીં કરે.
ત્યારબાદ નિધિને સાથે લઈને પંડિતજી કોલકાતા આવ્યા. એક દિવસ બપોરના કાળઝાળ તડકામાં પંડિતજીનું શાંત અને ભારે શરીર કાલીઘાટની ભીડના મોજાંઓમાં અટવાઈ રહ્યું હતું, તે જ સમયે સામે એક સેકન્ડ ક્લાસની ગાડી (બગી) આવીને ઊભી રહી. પંડિતજી મંદિરના દર્શન કરીને કાલીઘાટથી નીકળવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા. ગાડી જોઈને, તેમાં બેસવાની આશાએ તેઓ જેમ-તેમ કરીને ભીડ ચીરીને તે તરફ આગળ વધ્યા. તેમણે જોયું કે ગાડીમાંથી પહેલાં એક બાબુ અને ત્યાર પછી એક સ્ત્રી હસતાં-હસતાં, પાન ચાવતાં-ચાવતાં નીચે ઉતર્યા અને મલકાતા મલકાતા મંદિર તરફ ચાલવા લાગ્યા. પંડિતજી એ સ્ત્રીને જોઈને અવાક થઈ ગયા. એ સ્ત્રી બીજી કોઈ નહીં, પણ તેમની જ કાત્યાયની ઠાકુરાણી હતી!
તેઓ ઉતાવળે દોડીને તેની બાજુમાં જઈને ઊભા રહ્યા—કાત્યાયનીએ અત્યંત ઊંચા અવાજે રાડ પાડીને કહ્યું, "કોણ છે આ ડોસો? સાવ અંગ પર ચડી આવે છે! મરતોય નથી!" આ રીતે તેણે ઘણી વાર સુધી અપશબ્દોનો વરસાદ વરસાવ્યો, અને અંતે પંડિતજીને પૂછ્યું કે તેમની 'આંખો ફૂટી ગઈ છે' કે શું, અને આ ઘડપણની ઉંમરે આવું ખરાબ વર્તન કરતાં શરમ નથી આવતી? પંડિતજી આ બંને પ્રશ્નોમાંથી એકનો પણ જવાબ ન આપી શક્યા અને બસ મોં ખુલ્લું રાખીને ઊભા રહ્યા; તેમનું માથું ભમવા લાગ્યું, જાણે હમણાં જ બેભાન થઈને પડી જશે! કાત્યાયનીની સાથે જે બાબુ હતા, તેમણે દોડી આવીને પોતાની લાકડી (સ્ટિક) વડે પંડિતજીને એક-બે ફટકા માર્યા અને અજીબોગરીબ ભાષામાં અપશબ્દો કહીને, અડધા અંગ્રેજી અવાજે "પહરાવાલા, પહરાવાલા" (પોલીસ) કરીને બૂમો પાડવા લાગ્યા.
પોલીસવાળો આવ્યો અને પંડિતજીની આજુબાજુ હજારો લોકોની ભીડ જમા થઈ ગઈ. પેલા બાબુએ કહ્યું કે આ માણસે તેમના ખિસ્સામાંથી પૈસા ચોરી લીધા છે.
પંડિતજી ડરના માર્યા વ્યાકુળ થઈ ગયા અને રડમસ અવાજે બોલ્યા, "ના ભાઈ, મેં નથી લીધા. તમને કોઈ ભૂલ થઈ હશે, બીજા કોઈએ લીધા હશે."
"ચોર, ચોર!" નો મોટો દેકારો મચી ગયો, ચારેય તરફ કેટલાય છોકરાઓ ભેગા થઈ ગયા; કોઈ તેમની ચોટલી પકડીને ખેંચવા લાગ્યું, તો કોઈ તેમને ચિમટા ભરવા લાગ્યું—પંડિતજી ગભરાઈને રડી પડ્યા. તેમણે પોતાની કેડમાંથી (પોતાની પાસે હતા એટલા) બધા પૈસા કાઢીને પેલા બાબુને આપતાં કહ્યું, "ભાઈ, જો તમારા પૈસા ખોવાઈ ગયા હોય, તો આ લો. હું બ્રાહ્મણનો દીકરો છું, તમારા પગે પડું છું—મને બચાવો."
આનાથી તેમનો ગુનો વધારે સાબિત થઈ ગયો અને પોલીસવાળાએ તેમનો હાથ પકડી લીધો.
તે જ સમયે નિધિ ગુસ્સાથી લાલચોળ આંખો કરીને ભીડ ચીરીને ત્યાં આવી પહોંચ્યો. નિધિ પાસે એક સૂટ 'ચાપકન-પેન્ટલૂન' (કોટ-પેન્ટ જેવો પોશાક) હતો, કોલકાતામાં તે આ પોશાક પહેર્યા વગર ઘરની બહાર નીકળતો નહીં. ચાપકન-પેન્ટલૂન પહેરેલા નિધિએ આવીને જ્યારે ગંભીર અને રુઆબદાર અવાજે કહ્યું, "કોણ છે એ!" ત્યારે જ ચારેય તરફ સન્નાટો છવાઈ ગયો. નિધિએ ખિસ્સામાંથી કાગળનો ટુકડો અને પેન્સિલ કાઢીને પોલીસવાળાને પૂછ્યું કે તેનો નંબર કેટલો છે અને તે કયા પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરજ બજાવે છે; અને તેનો જવાબ મળે તે પહેલાં જ તેણે સામે ઊભેલી ગાડીના ડ્રાઈવર (કોચમેન) ને પૂછ્યું, "લાલદીઘીવાળા એન્ડ્રુ સાહેબનું ઘર જાણો છો?"
પોલીસવાળાએ વિચાર્યું કે આ એન્ડ્રુ સાહેબ વળી કોણ મોટો માણસ હશે, એટલે તે દાઢી ખંજવાળતો ખંજવાળતો "બાબુ, બાબુ..." કરવા લાગ્યો. નિધિએ તરત જ પાછા ફરીને પેલા બાબુને પૂછ્યું, "મહાશય, તમારું ઘર ક્યાં છે? તમારું નામ શું છે?"
પેલો બાબુ મામલો બગડતો જોઈને ચુપચાપ ત્યાંથી સરકી ગયો, અને પેલો પોલીસવાળો પણ વધારે હોબાળો કર્યા વિના ભીડમાં ગાયબ થઈ ગયો.
ભીડ વિખરાઈ ગઈ, નિધિ પંડિતજીને સહારો આપીને એક ગાડીમાં બેસાડી લાવ્યો અને તે જ રાત્રે તેઓ પોતાના ગામ જવા રવાના થયા. બિચારા પંડિતજી શરમ, દુઃખ અને પીડાના માર્યા નાના બાળકની જેમ રડવા લાગ્યા.
નિધિએ કહ્યું, "કાત્યાયની સામે ઘરેણાં અને પૈસાની ચોરીનો કેસ કરીએ." પણ પંડિતજી કોઈ કાળે સંમત ન થયા.
ગામ પાછા આવીને પંડિતજીએ કરુણાના (ઘર છોડીને ચાલ્યા જવાના) બધા સમાચાર સાંભળ્યા. તેમણે કહ્યું, "હવે આ ગામમાં રહીને હું શું કરું? આ ખાલી ઘર ત્યાગીને હું કાશી (બનારસ) જાઉં છું. ભગવાન વિશ્વેશ્વરના ચરણોમાં જ મારા પ્રાણ ન્યોછાવર કરીશ."
આમ કહીને પંડિતજી ઘર-બાર બધું વેચીને કાશી ચાલ્યા ગયા. પાડોશના બધા બાળકો તેમને ઘેરીને ઊભા રહી ગયા, તેમણે અશ્રુભીની આંખોએ બધાને વહાલ કર્યું. ત્યાં એકેય એવું બાળક નહોતું જે પંડિતજીના મોઢા સામે જોઈને રડ્યું ન હોય.
આ રીતે રડતાં-કકળતાં પંડિતજી ગામ છોડીને ચાલ્યા ગયા. મેં દુનિયામાં કેટલાય લોકો જોયા છે, પણ પંડિતજી જેવા ભલા અને સજ્જન માણસ બીજા ક્યાંય જોયા નથી.
નરેન્દ્રનું ઘર-બાર બધું હરાજીમાં વેચાઈ ગયું છે. નરેન્દ્ર પણ ગામ છોડીને કોલકાતા ચાલ્યો ગયો છે. તે અત્યારે ક્યાં છે, તે કોણ જાણે!
ક્રમશઃ
