⚠️ જાહેર નિવેદન અને ખુલાસો ⚠️
“આ ‘ડણક અને ડાંગ’ ધારાવાહિકના મૂળિયાં માત્ર ને માત્ર લેખકની કલ્પનામાં રોપાયેલા છે. આ કથામાં આવતા પાત્રો, ઘટનાઓ કે સંવાદોને કોઈ જીવિત કે મૃત વ્યક્તિ સાથે સ્નાન-સૂતકનોય સંબંધ નથી. ગીરની ધરતી અને સાવજનો પ્રેમ સાચો છે, પણ આ વાર્તાનું તાણાવાણું એક સર્જન માત્ર છે. જો કોઈ પાત્ર કે ઘટના વાસ્તવિક જીવન સાથે મળતી આવે, તો તેને માત્ર કુદરતી સંજોગ ગણવો. આ કથાનો હેતુ માત્ર પ્રકૃતિ પ્રેમ અને માનવ સંવેદનાને ઉજાગર કરવાનો છે.”
અર્પણ:
“ગીરના એ અડીખમ માલધારીઓને, જેમના ઓશિકે સાવજ સૂવે છે;
અને એ અબોલ જીવોને, જેમના ભરોસે આ જંગલ જીવે છે.”
ભાગ ૧: મેઘલી રાતનો મહેમાન
"વીજળીયુંના કડાકા, ને આભે ઘોર અંધાર,*
ભીંજાય આખી ભોમકા, વરસે મેઘ મલ્હાર.
પણ બાળુડો એક બહાદૂર, ફરે વગડાની માંય,*
સાવજ સાથે પ્રીતડી, ઈ તો માલધારીનો જાય (દીકરો)!"
સમય: અષાઢ મહિનાની અંધારી રાત
સ્થળ: ગીરનું ગાઢ જંગલ, રાવલ નદીના કાંઠાનો વિસ્તાર
સોરઠની ધીંગી ધરા પર અષાઢ મહિનો મન મૂકીને મંડાણો હતો. આભમાં કાળા ડિબાંગ વાદળોની ફોજ ઉમટી હતી અને વીજળીના કડાકા ગીરના ડુંગરાઓને થથરાવી રહ્યા હતા. જાણે ઈન્દ્રરાજાએ આજે ગીરને તરબોળ કરી દેવાનો મનસૂબો કર્યો હોય તેમ મુસળધાર પાણી પડતું હતું. હાથને હાથ ન દેખાય એવો ઘનઘોર અંધકાર ચારેકોર વ્યાપેલો હતો. પવનના સુસવાટા જૂના વડલા અને રાયણના ઝાડને જડમૂળથી હલાવી રહ્યા હતા.
આવા બિહામણા ટાણે, જ્યાં ખૂંખાર રાની પશુઓ પણ પોતપોતાની બોડમાં અને બખોલમાં લપાઈને બેસી ગયા હતા, ત્યાં એક નાનકડો જીવ કાદવ ખૂંદતો આગળ વધી રહ્યો હતો.
તે કોઈ કદાવર મર્દ નહોતો, પણ માંડ આઠ-નવ વર્ષનો એક માલધારીનો દીકરો હતો - કાનજી.
શરીર પર એક મેલું પહેરણ હતું, જે વરસાદમાં પલળીને તેની ચામડી સાથે ચોંટી ગયું હતું. પગમાં જોડા નહોતા; ખુલ્લા પગે તે કાંટા, કાંકરા અને વીંછીના દરો ખૂંદતો હતો. માથે વરસાદથી બચવા માટે એક ફાટેલો મીણિયો (વરસાદી કાપડ) ઓઢેલો હતો, જે પવનમાં ફડફડ થતો હતો. તેના નાનકડા હાથમાં એક મજબૂત અને લાંબી 'ગેડી' (લાકડી) હતી, જે કદાચ તેના ગજા કરતા પણ મોટી હતી.
કાનજીના નાનકડા હૃદયમાં ડર તો હતો, પણ ડર કરતા વધારે મોટી એક જવાબદારી હતી.
"એય... ભૂરી...! એય... કાળી...! ક્યાં ગઈ મારી માવડીયું?" કાનજીનો કુમળો અવાજ મેઘ ગર્જનામાં દબાઈ જતો હતો.
સાંજના ટાણે નેસડામાં બધી ભેંસો પાછી ફરી હતી, પણ કાનજીના ઘરની બે મુખ્ય દૂઝણી ભેંસો - 'ભૂરી' અને 'કાળી' પાછી નહોતી ફરી. કાનજીના પિતા 'દેવાત કાકા' માંદગીના બિછાને હતા. ઘરમાં બીજું કોઈ કમાનાર નહોતું. જો આ બે ભેંસો વગડામાં સાવજનો કોળિયો બની જાય, તો કાનજીના ઘરનો ચૂલો ઠરી જાય તેમ હતો.
એટલે જ, જનેતા સંતોકબાની ના હોવા છતાં, આ નાનકડો જીવ કોઈ જોગીની જેમ વગડામાં નીકળી પડ્યો હતો.
"હે ભોળાનાથ! હે ડુંગરના દેવ! મારી ભેંસુંને સાચવજે... મારો બાપ બીમાર છે..." કાનજી લથડતા પગે ચાલતો હતો. આકાશનું પાણી અને આંખનું પાણી એક થઈને તેના ગાલ પરથી વહેતું હતું.
અચાનક, આકાશમાં એક પ્રચંડ કડાકો થયો. જાણે આભ ફાટ્યું!
વીજળીનો એક લાંબો લિસોટો આકાશથી જમીન સુધી ખેંચાયો. પળવાર માટે આખું જંગલ દિવસ જેવું અજવાળું થઈ ગયું. અને એ દિવ્ય પણ ડરામણા અજવાળામાં કાનજીની નજર થોડે દૂર એક મોટા ઘટાદાર રાયણના ઝાડ નીચે પડી.
ત્યાંનું દ્રશ્ય જોઈને કાનજીના પગ જમીન સાથે જડાઈ ગયા. તેના હાથમાંથી ગેડી સરકતા સરકતા રહી ગઈ.
ત્યાં કાદવમાં કંઈક સોનેરી રંગની વિશાળ કાયા જેવું પડ્યું હતું.
કાનજીના શ્વાસ અધ્ધર થઈ ગયા. માલધારીના દીકરાને જનાવરની ગંધ પરથી પારખતા આવડે કે સામે કોણ છે. તે ધીમે ધીમે, દબાતા પગે આગળ વધ્યો. હૃદયના ધબકારા ડમરીની જેમ વાગતા હતા.
તે નજીક ગયો.
તે એક સિંહણ હતી. ગીરની મહારાણી.
પણ આજે તે નિશ્ચેતન હતી. તેનું ભવ્ય શરીર કાદવમાં રગદોળાયેલું હતું. તેનું માથું એક તરફ ઢળેલું હતું. કાનજીએ જોયું કે તેના પેટના ભાગેથી લોહી નીકળી રહ્યું હતું, જે વરસાદના પાણી સાથે ભળીને લાલ રંગની નીક બનાવતું હતું. કદાચ કોઈ શિકારીનો ઘા, અથવા કોઈ વનરાવનના રાજા સાથેની લડાઈ... કારણ ગમે તે હોય, પણ ગીરની એક શક્તિ આજે શાંત થઈ ગઈ હતી. તેની આંખો ખુલ્લી હતી, જેમાં હવે જંગલનું તેજ નહોતું, માત્ર મૃત્યુનો ઠંડો સન્નાટો હતો.
કાનજીએ હાથ જોડ્યા. આ ગીરના સંસ્કાર હતા - મરેલા દુશ્મનને પણ વંદન કરવા.
"હે માવડી... તારી આ દશા?" કાનજી ગણગણ્યો.
તે પાછો વળવા જ જતો હતો, ત્યાં જ પવનના સુસવાટા વચ્ચે તેને એક અવાજ સંભળાયો. ખૂબ જ ધીમો, અને હૃદયદ્રાવક અવાજ.
મ્યાઉં... ઈ...ઈ...ઈ...
આ અવાજ કોઈ બિલાડીનો નહોતો. આ અવાજમાં એક પ્રકારની લાચારી અને ભૂખ હતી.
કાનજી થંભી ગયો. તેણે આજુબાજુ નજર દોડાવી. અવાજ સિંહણના મૃત શરીરની સાવ નજીકથી આવતો હતો. તે ઘૂંટણિયે બેસી ગયો અને સિંહણના ઠંડા પડી ગયેલા પગ પાસે જોયું.
ત્યાં, સિંહણના પેટની નીચે, વરસાદના મારથી બચવા માટે લપાઈને એક નાનકડું રુંવાટીદાર ડૂચું પડ્યું હતું. માંડ પંદર-વીસ દિવસનું નાનકડું સાવજનું બચ્ચું.
તેની આંખો હજી પૂરી ખૂલી પણ નહોતી. તેનું સોનેરી શરીર વરસાદમાં પલળીને ઠુંઠવાઈ ગયું હતું. તે થરથર ધ્રૂજતું હતું. તે પોતાની મરેલી માના આંચળમાં મોઢું નાખવા ફાંફા મારતું હતું, દૂધ શોધતું હતું. પણ માના શરીરમાં હવે ઉષ્મા નહોતી, દૂધ પણ ઠંડુ થઈ ગયું હતું.
બચ્ચાએ ફરીથી અવાજ કર્યો - મ્યાઉં... જાણે કાનજીને પૂછતું હોય, "મારી મા કેમ જાગતી નથી? મને બહુ ટાઢ વાય છે."
કાનજીનું હૃદય આ દ્રશ્ય જોઈને પીગળી ગયું. એક ક્ષણ માટે તે ભૂલી ગયો કે આ એક ખૂંખાર જાનવરનું સંતાન છે. તેને માત્ર એક અનાથ અને નિરાધાર બાળક દેખાયું.
કાનજીને તેના બાપાના શબ્દો યાદ આવ્યા. “બેટા કાનજી, આ સાવજ તો આપણા ગીરના રખેવાળ છે. ઈ છે તો આપણું જંગલ છે. સાવજ આપણો દુશ્મન નથી, પણ આપણો સાથી છે. દુઃખમાં સાથ આપે ઈ સાચો સાથી.”
કાનજીએ આકાશ તરફ જોયું. વરસાદ હજી પણ વરસી રહ્યો હતો. જો તે આ બચ્ચાને અહીં જ મૂકીને જતો રહેશે, તો સવાર સુધીમાં કાં તો ટાઢથી મરી જશે, કાં તો વગડાના કૂતરા કે ઝરખ તેને ફાડી ખાશે.
"ના... હું આને મરવા નહીં દઉં."
કાનજીએ પોતાની ગેડી બાજુમાં મૂકી. તેણે પોતાના માથે ઓઢેલો મીણિયો અને અંદર પહેરેલું ફાટેલું કેડિયું ઉતાર્યું. ઠંડો પવન કાનજીના ખુલ્લા શરીરને વીંધી રહ્યો હતો, પણ તેને પરવા નહોતી.
તેણે ધીમેથી, એકદમ વહાલથી પેલા બચ્ચાને ઉંચક્યું.
બચ્ચું પહેલાં ડર્યું. તેણે કાનજીના હાથ પર પંજો માર્યો, પણ તેના નખ હજી ફૂટ્યા નહોતા એટલે કાનજીને વાગ્યું નહીં, બસ ગલીપચી થઈ.
કાનજીએ તેને પોતાના કેડિયામાં અને પછી પેલા મીણિયામાં લપેટી લીધું. તેણે બચ્ચાને પોતાની છાતી સરસો ચાંપ્યો.
માનવ શરીરની ગરમી મળતા જ બચ્ચું શાંત થઈ ગયું. તે કાનજીની છાતીમાં લપાઈ ગયું. કાનજીને બચ્ચાના નાના હૃદયના ધબકારા પોતાની છાતી પર અનુભવાયા. ધક... ધક... ધક...
"ડર મા..." કાનજીએ બચ્ચાના ભીના માથા પર હાથ ફેરવ્યો. "તારી મા ગઈ તો શું થયું? આજથી હું તારો ભાઈબંધ. હું તને સાચવીશ."
કાનજીએ મરેલી સિંહણ સામે છેલ્લી વાર જોયું. તેની આંખો ભરાઈ આવી.
"જા માવડી, શાંતિથી જા. તારા આ કાળજાના કટકાને હું આંચ નહીં આવવા દઉં. આ માલધારીના દીકરાનું વચન છે."
કાનજી ઉભો થયો. ભેંસો શોધવાનું હવે શક્ય નહોતું, અને અત્યારે તેની ગોદમાં જે 'જીવ' હતો તે લાખો રૂપિયાની ભેંસો કરતા પણ કિંમતી હતો. આ ગીરનો વારસો હતો.
પરત ફરતી વખતે જંગલનો રસ્તો વધારે બિહામણો લાગતો હતો. અંધારું ગાઢ હતું. દરેક ડગલે ભય હતો કે ક્યાંક કોઈ બીજો સાવજ કે દીપડો સામે ન આવી જાય. પણ કાનજીની ચાલમાં હવે એક અલગ મક્કમતા હતી. તેના હાથમાં એક જીવ હતો જેની રક્ષા કરવાની હતી.
રસ્તામાં એક નાનકડી દેરી આવી. પથ્થરનું શિવલિંગ હતું. કાનજી ત્યાં અટક્યો.
તેણે એક હાથે બચ્ચાને પકડ્યું અને બીજા હાથે શિવલિંગ પર વરસાદનું જળ ચડાવ્યું.
"હે ભોળાનાથ! હે પશુપતિનાથ!" કાનજીએ આંખો બંધ કરીને સોગંદ ખાધા. "આ જીવ હવે મારો નથી રહ્યો, આ તારો અને ગીરનો છે. આજથી હું આનો રખેવાળ."
ચાલતા ચાલતા બચ્ચાએ ધીમેથી કાનજીના ગળા પાસે પોતાની ભીની નાક ઘસી અને કાનજીની ચામડી ચાટવા લાગ્યું. તેની ખરબચડી જીભનો સ્પર્શ કાનજીને એક અનોખો આનંદ આપી ગયો.
"ભૂખ લાગી છે ને?" કાનજી હસ્યો. "બસ થોડી વાર ખમી જા. ઘરે જઈને તને દૂધ પાઈશ. મારા ભાગનું દૂધ તને આપીશ."
વરસાદ ધીમો પડ્યો હતો. વાદળોની વચ્ચેથી આછો ચંદ્ર દેખાયો. એ આછા અજવાળામાં કાનજીએ પોતાની ગોદમાં રહેલા બચ્ચાનો ચહેરો જોયો. કેસરી રંગનું રુંવાટીદાર મોઢું, માસૂમ આંખો અને રાજા જેવી આભા.
"કેવો રૂપાળો છે તું!" કાનજી બબડ્યો. "તારું નામ શું પાડું?"
તેણે વિચાર્યું. તેનો રંગ કેસરી જેવો હતો અને સ્વભાવ પણ તેજસ્વી લાગતો હતો.
"કેસરી!" કાનજીએ નક્કી કર્યું. "આજથી તારું નામ કેસરી. તું મારો કેસરી અને હું તારો કાનજી."
નેસડાની નજીક પહોંચતા કાનજીએ સાવચેતી વધારી દીધી. નેસડાના લોકોને ખબર ન પડવી જોઈએ. જો ખબર પડે કે તે સાવજનું બચ્ચું લાવ્યો છે, તો હોબાળો થઈ જશે.
તે ચોરીછૂપીથી વાડાની પાછળથી ઘરમાં ઘૂસ્યો. સદનસીબે બધા સૂતા હતા. કાનજીએ ભીના કપડાં બદલ્યા વગર જ, એક ખૂણામાં પડેલા કોથળાઓની પાછળ જગ્યા કરી અને કેસરીને ત્યાં પોતાની જૂની ગોદડીમાં સુવડાવ્યો.
બહાર કુદરતનું તોફાન શાંત થઈ રહ્યું હતું, પણ કાનજીના જીવનમાં એક નવા તોફાનની, એક નવા સંબંધની અને એક નવી યાત્રાની શરૂઆત થઈ ચૂકી હતી.
એક માલધારીના ઘરમાં, કોથળાઓની આડશે, ગીરનો ભવિષ્યનો રાજા નિરાંતે શ્વાસ લઈ રહ્યો હતો.
(ક્રમશ: ભાગ-૨ માં જુઓ - શિવનો પ્રસાદ અને દૂધનો ભાગીદાર)
