ભાગ ૭: કિશોર અવસ્થા અને સોનેરી પડછાયો
“જુવાની જાગે ને જંગલ ડોલે, રગ રગ વાગે ઢોલ,
સાવજ સાથે પ્રીત પુરાણી, સંભારે આત્માનો કોલ.
વગડો વાટ્યું જુએ વીરા, ક્યારે આવે મારો ભેરુ,
પગલે પગલે ડુંગર પૂછે, ક્યાં ગયો ઈ સિંહનો મેરુ?”
સમય: સાત વર્ષના વહાણા વાઈ ગયા (વર્ષ ૨૦૦૩)
સ્થળ: નેસડાનો ચોરો અને કનકાઈનું ગાઢ જંગલ
સમયના વહેણને કોણ રોકી શક્યું છે? જેમ ગીરની નદીઓના નીર વહેતા રહે છે અને કાળમીંઢ પથ્થરોને પણ લીસા કરતા જાય છે, તેમ સાત વર્ષનો સમય કાનજીના જીવન પરથી વહી ગયો. નેસડાના છાપરાં બદલાયા, ઢોરની પેઢીઓ બદલાઈ, પણ કાનજીના દિલમાં પડેલો પેલો ઘા હજી એવો ને એવો લીલો હતો.
નેસડામાં હવે ઘણું પરિવર્તન આવી ગયું હતું. કાનજીના બાપુ, દેવાત કાકાના માથાના વાળ હવે સંપૂર્ણ રૂ જેવા સફેદ થઈ ગયા હતા અને તેઓ ખાટલામાંથી ઉભા થવા માટે પણ લાકડીનો ટેકો લેતા હતા. સંતોકબાના તેજસ્વી ચહેરા પર કરચલીઓનું જાળું પથરાઈ ગયું હતું, પણ એમની આંખોમાં હજી એ જ ખુમારી હતી. અને કાનજી?
પેલું નાનકડું, રડમસ અને ડરપોક છોકરું, જે સાવજના વિરહમાં આંસુ સારતું હતું, તે હવે ગીરનો એક ખડતલ અને લોખંડી ‘જુવાનિયો’ બની ગયો હતો.
સોળ-સતર વર્ષની ઉંમર, પણ દેખાવે જાણે કોઈ રજવાડાનો સેનાપતિ હોય તેવો ઘાટ! તેનું શરીર સીસમના લાકડા જેવું કાળું, ચીકણું અને મજબૂત હતું. છાતીના પાટિયા પહોળા હતા, બાવડામાં માછલીઓ તરવરતી હતી અને આંખોમાં એક એવી ગંભીરતા હતી જે દરિયાના તળિયા જેવી ઊંડી હતી. તેના માથા પર હવે લાલ રંગનું ફાળિયું હતું અને હાથમાં એ જ પિત્તળની તાર વાળી, તેલ પાયેલી મજબૂત ‘ડાંગ’, જે હવે તેના શરીરનો જ એક ભાગ બની ગઈ હતી.
કાનજી હવે ઓછું બોલતો હતો. તેની મિત્રતા માણસો સાથે ઓછી અને જંગલના ઝાડવાઓ સાથે વધારે હતી. નેસડાના બીજા જુવાનિયાઓ જ્યારે ચોરે બેસીને ગપ્પા મારતા, ત્યારે કાનજી પોતાની ભેંસો લઈને ઊંડા જંગલમાં, જ્યાં કોઈ જવાની હિંમત ન કરે, ત્યાં જતો રહેતો. તેને એકલતા કોરી નહોતી ખાતી, પણ એકલતામાં જ તેને શાંતિ મળતી હતી. કારણ કે એકાંતમાં જ પવનના સુસવાટામાં તેને પેલા ‘કેસરી’ ની યાદો સંભળાતી હતી.
એક શિયાળાની ટાઢોડી રાતે, નેસડાના ચોરે મોટું તાપણું સળગતું હતું. ગામના ઘરડા અને જુવાનિયાઓ તાપવા બેઠા હતા. બીડીના ધુમાડા અને રકાબીમાં રેડાતી ચાની ચૂસકીઓ વચ્ચે વાતોના વડા થતા હતા.
વાતનો દોર મંગલ ના હાથમાં હતો. મંગલ હવે ઉંમરલાયક થયો હતો, પણ જેમ સાપ ઘરડો થાય એમ તેનું ઝેર વધે, તેમ મંગલની લુચ્ચાઈ પણ વધી ગઈ હતી. તે હવે માત્ર લાકડાચોર નહોતો, પણ જંગલની બહારની દુનિયા સાથે સાંઠગાંઠ ધરાવતો એક રીઢો દલાલ બની ગયો હતો.
“એલા ભાઈઓ!” મંગલે રહસ્યમય અવાજે, આંખો ઝીણી કરીને વાત માંડી. “તમે સાંભળ્યું? ઓલી શીંગોડા નદીના કાંઠે, કનકાઈના કાળા જંગલમાં આજકાલ એક ‘ભૂત’ રહે છે.”
બધાના કાન સરવા થયા. “ભૂત? મંગલકાકા, આ ઉંમરે શું ગપ્પા મારો છો?” એક જુવાને હસીને કહ્યું.
“ગપ્પા નથી ભા!” મંગલે બીડીનું ઠૂંઠું આગમાં ફેંક્યું. “મેં નજરોનજર જોયો નથી, પણ તેના પગલાં જોયા છે અને એના પરચા સાંભળ્યા છે. એ કોઈ સામાન્ય સાવજ નથી. એને લોકો ‘સોનેરી રાક્ષસ’ કહે છે. એનું કદ આપણા ભેંસના પાડા જેટલું તોતિંગ છે. એની કેશવાળી સૂરજ જેવી ઝળહળતી છે. અને એની ડણક... બાપ રે! એ જ્યારે રાતે ડણકે છે ને, ત્યારે પાંચ ગાઉ સુધીના પક્ષીઓ ઝાડ પરથી થથરીને પડી જાય છે.”
ખૂણામાં, અંધારામાં લપાઈને બેઠેલો કાનજી આ સાંભળી રહ્યો હતો. તેના હૃદયમાં એક ધ્રાસકો પડ્યો. ડાંગ પરની તેની પકડ મજબૂત થઈ ગઈ.
મંગલે આગળ કહ્યું, “અને નવાઈની વાત તો એ છે કે એ કોઈ ઢોરને કે માણસને વગર વાંકે અડતો નથી. મારા એક ભાઈબંધે એને જોયો હતો. એ સાવજ રસ્તામાં બેઠો હતો, મારો ભાઈબંધ થથરી ગયો, રામનું નામ લેવા માંડ્યો. પણ સાવજે ખાલી એની સામે જોયું, એક ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને રસ્તો આપી દીધો. જાણે કોઈ સાધુ મહાત્મા હોય! પણ જો કોઈ એની હદમાં બંદૂક કે કુહાડી લઈને જાય, તો એને જીવતો નથી છોડતો. એ જંગલનો રખેવાળ હોય એવું લાગે છે.”
કાનજીના રૂંવાડા ઉભા થઈ ગયા. ‘સોનેરી રાક્ષસ... માણસને નથી ખાતો... સાધુ જેવો સ્વભાવ... કનકાઈનું જંગલ...’
શું એ કેસરી હોઈ શકે? શું સાત વર્ષ પછી પણ એ જીવતો હશે? શું એણે કાનજીની રાહ જોઈ હશે?
તે રાત્રે કાનજીને આંખમાં ઊંઘ ન આવી. આખી રાત તે પડખાં ઘસતો રહ્યો. તેના કાને મંગલના શબ્દો ગુંજતા હતા. સવાર પડતાની સાથે જ તેણે નિર્ણય લઈ લીધો.
બીજે દિવસે સવારે, કાનજીએ ભેંસો ચરાવવા જવાનું હતું. તેણે સંતોકબા પાસે ભાત (ટિફિન) માંગ્યું.
“બા, આજે હું મોડો આવીશ. ભેંસું લઈને છેક ગીદડ-નાળા સુધી જાવું છે. ત્યાં ઘાસ સારું છે.”
“ધ્યાન રાખજે બેટા,” સંતોકબાએ ચિંતાથી કહ્યું. “સાંભળ્યું છે કે વગડામાં કોઈ નવો ખૂંખાર સાવજ આવ્યો છે. મંગલ કહેતો હતો...”
કાનજી મનમાં હસ્યો. “બા, ઈ ખૂંખાર નથી, જો ઈ મારો કેસરી હશે તો ઈ આપણો દૂધનો ભાગીદાર છે.”
કાનજી ભેંસો લઈને નીકળ્યો, પણ તેનું લક્ષ્ય ચરાવવાનું નહોતું. તેણે ભેંસોને એક સલામત જગ્યાએ, પાણીના કુંડ પાસે છોડી દીધી અને પોતે હાથમાં ડાંગ અને ખભે ભાતનું પોટલું લઈને કનકાઈના રસ્તે, એક અજાણી સફર પર ચાલી નીકળ્યો.
આ વિસ્તાર પ્રતિબંધિત હતો. અહીં વનરાવન એટલું ગાઢ હતું કે સૂરજના કિરણો પણ જમીન સુધી પહોંચતા નહોતા. અહીં હવા ભીની હતી અને સડેલા પાંદડાની એક વિશિષ્ટ, નશીલી ગંધ આવતી હતી.
બપોરના સુમારે કાનજી શીંગોડા નદીના કિનારે પહોંચ્યો. અહીં નદીના પાણી કાચ જેવા સ્વચ્છ હતા અને ખડકો પરથી ખળખળ વહેતા હતા.
તરસ લાગી હતી એટલે કાનજી નદીના પટમાં ઉતર્યો. તે ખોબામાં પાણી પીવા જતો હતો, ત્યાં જ... સામેના કાંઠેથી એક અવાજ આવ્યો.
છમ... છમ... છમ...
કોઈ પક્ષી કે જાનવરનો અવાજ નહોતો. આ તો પગમાં પહેરેલા ઝાંઝરનો રણકાર હતો!
ગીરના આવા નિર્જન જંગલમાં, જ્યાં સાવજનો ડર હોય, ત્યાં ઝાંઝર કોણ પહેરે? કાનજી ચમક્યો. તેણે પોતાની ડાંગ સજ્જ કરી અને અવાજની દિશામાં જોયું.
સામે કાંઠે, કાળા પથ્થરો પર ઉભી રહીને એક કન્યા પાણી ભરતી હતી.
તેનું રૂપ જોઈને કાનજીની આંખનો પલકારો પણ થંભી ગયો. તે કોઈ સામાન્ય છોકરી નહોતી, સાક્ષાત ગીરની ‘જોગમાયા’ જેવી લાગતી હતી. તેના ચહેરા પરનું તેજ જોઈને કાનજીના અંતરમાં એક અનોખો નાદ ગુંજી ઉઠ્યો:
(છંદ)
“વીજળી જેવો વાન એનો, ને તેજ તણો અંબાર,
જોગમાયા જેવી શોભે, આ નદી તણે કિનાર.
નયન એના નીરખતા, મારો થંભી ગયો સંસાર,
કોણ હશે આ કામણગારી? કોનો છે અવતાર?”
ઉંમર આશરે ૧૫-૧૬ વર્ષ. વાને (રંગે) ઘઉંવર્ણી પણ એવી તેજસ્વી કે સુરજ પણ શરમાઈ જાય. તેણે માલધારી સ્ત્રીઓ પહેરે તેવો કાળો ભરતગૂંથણ વાળો ઘેરદાર ઘાઘરો અને માથે રાતી (લાલ) ઓઢણી ઓઢી હતી. ગળામાં ચાંદીનો હાંસડી અને હાથમાં હાથીદાંતના ચૂડા હતા. તેની આંખો મોટી અને અણીયાળી હતી – હરણ જેવી નિર્દોષ પણ સિંહણ જેવી નીડર.
તે નદીમાં ઉતરીને તાંબાનો હેલ (બેડું) ભરતી હતી. પાણી ભરતા ભરતા તે ધીમે ધીમે કંઈક ગણગણતી હતી.
કાનજી તેને એકીટશે જોઈ રહ્યો. આટલા વર્ષોમાં તેણે જંગલ અને જાનવર સિવાય બીજું કોઈ સૌંદર્ય જોયું નહોતું. આ કન્યામાં તેને જંગલ જેવી જ પવિત્રતા અને જંગલીપણું બંને દેખાતા હતા.
અચાનક, પેલી કન્યાની નજર પાણીમાં પડતા કાનજીના પડછાયા પર પડી.
કોઈ બીજી પોચી છોકરી હોત તો ચીસ પાડીને ભાગી જાત. પણ આ તો ગીરનું સંતાન હતી.
તેણે ઝટકા સાથે માથું ઊંચું કર્યું. પોતાની ઓઢણી સરખી કરી અને કમર પર હાથ મૂકીને કાનજી સામે આંખ માંડી. તેની નજરમાં ડર નહોતો, સવાલ હતો.
“એલ્યા માલધારી!” તેનો અવાજ રણકદાર હતો, જાણે કોઈ મંદિરમાં ઘંટડી વાગી હોય. “આમ ફાટી આંખે શું જોવે છે? કોઈ દિ’ બાઈ માણસ નથી ભાળી?”
કાનજી ભોંઠો પડી ગયો. તેના ગાલ શરમથી લાલ થઈ ગયા. તે આજીવન મંગલ જેવા ગુંડાઓ સામે લડ્યો હતો, પણ એક છોકરીના બોલ સામે હારી ગયો.
“ના... ના... હું તો બસ...” કાનજી થોથવાયો. “હું તો જોતો હતો કે આટલા ઉંડા પાણીમાં ઉતરવું જોખમી છે. અહીં મગર રહે છે. તને બીક નથી લાગતી?”
પેલી કન્યા ખડખડાટ હસી પડી. તેનું મુક્ત હાસ્ય જંગલના પાંદડાઓને પણ હલાવી ગયું.
“મગર? અરે મગર તો મારા ઝાંઝરનો અવાજ સાંભળીને રસ્તો બદલી નાખે! તું તારી ભેંસું સાચવ ગોવાળિયા, મારી ચિંતા છોડ. હું કોઈ નાજુક કળી નથી, મારું નામ ‘જીવી’ છે. જીવવું કેમ અને જીતવું કેમ, ઈ બંને મને આવડે છે.”
જીવી! નામ પણ કેવું જીવનથી થનગનતું!
જીવીએ પાણીનું બેડું હેલ (માથા) પર મૂક્યું. તેનું સંતુલન અદભૂત હતું. તે લચકતી ચાલે જતી હતી, ત્યાં જ અચાનક અટકી. તેણે પાછું વળીને કાનજી સામે જોયું.
“તું અહીં પેલો ‘સોનેરી રાક્ષસ’ ગોતવા આવ્યો છે ને?” જીવીએ પૂછ્યું.
કાનજી ચોંકી ગયો. આ છોકરીને કેવી રીતે ખબર?
“તને કેમ ખબર?”
જીવીની આંખોમાં એક અલગ ચમક આવી. “કારણ કે હું પણ એને જ ગોતું છું. લોકો એને રાક્ષસ કહે છે, પણ મેં એની આંખો જોઈ છે. એની આંખોમાં મેં કોઈની વાટ (રાહ) જોઈ છે.”
કાનજીનું હૃદય ધબકી ઉઠ્યું. “તેં એને જોયો છે?”
“હા,” જીવીએ જંગલના ઉંડાણ તરફ ઈશારો કર્યો. “ઈ ત્યાં છે. કનકાઈના મંદિરની પાછળની ગુફામાં. પણ સાચવજે ગોવાળિયા, ઈ સાધુ છે પણ જો છંછેડાય તો કાળ છે.”
જીવી જતી રહી. પણ જતાં જતાં તે કાનજીના મનમાં એક વાવાઝોડું જગાવતી ગઈ.
એક બાજુ બાળપણનો ખોવાયેલો મિત્ર કેસરી, અને બીજી બાજુ આ નવી મળેલી, વીજળી જેવી કન્યા જીવી. આજનો દિવસ કાનજી માટે કંઈક નવું લઈને આવ્યો હતો.
કાનજીએ પોતાની ડાંગ ઉંચકી. હવે તેની મંઝિલ નક્કી હતી – કનકાઈની ગુફા. જ્યાં તેનો ભૂતકાળ (કેસરી) તેની રાહ જોઈ રહ્યો હતો.
(ક્રમશ: ભાગ-૮ માં જુઓ – ડણક અને ડાંગનું મિલન)
