ભાગ ૬: સુનકાર અને સાધના: ડાંગનો પહેલો પાઠ
"ઘા રુઝાણા ઘડિયાળના, પણ વેણ ના રુઝાય વીર,
મનનો માણીગર ગયો, તો સૂનું લાગે ગીર.
ઉઠ જાગ ઓ આયર! હાથમાં ઝાલ્ય હવે ડાંગ,
એકલતાને ઓગાળીને, બનાવ તારો સંગ!"
સમય: એક વર્ષના વહાણા વાઈ ગયા (વર્ષ ૧૯૯૬)
સ્થળ: કાનજીના નેસડાનું આંગણું
સમય... સમય તો વહેતી નદીના નીર જેવો છે, કોનો પકડ્યો પકડાય? ગીરના ડુંગરા માથેથી બબ્બે ચોમાસાં ઉતરી ગયા, ટાઢ અને તડકાના ઓળા ઉતરી ગયા. રાયણ અને ટીમરુના પાંદડા ખરતા ગયા ને નવા ફૂટતા ગયા, જાણે ધરતી જૂના વસ્ત્રો ત્યજીને નવી ચુંદડી ઓઢતી હોય.
નેસડામાં બધું ય રાબેતા મુજબ હતું. મળસ્કે વલોણાંના ઘમ્મર-વલોણાં ગાજતા, ગોધૂલિ ટાણે ગાયોના ધણ પાછા ફરતા ને રજની ઉડતી. પણ કાનજીના અંતરમાં એક એવો 'સુનકાર' પથરાયો હતો જે કોઈ ડાકલાથી પણ તૂટે એમ નહોતો.
નવ વર્ષનો કાનજી હવે સાવ બદલાઈ ગયો હતો. એની બાળસહજ ચંચળતા જાણે પેલા સાવજના બચ્ચા ભેગી વગડામાં ચાલી ગઈ હતી. તે આખો દિ' મૂંગોમંતર થઈને ફરતો. ભેંસો ચરાવવા જાય, પણ એનું ચિત્ત ઢોરમાં નો'તું ચોંટતું; એની નજર તો ગીરની ઝાડીઓમાં ભમતી રહેતી. દરેક પીળા પાંદડામાં એને કેસરીનો ભાસ થતો. રાત્રે એ જ ખૂણામાં, કોથળાની આડશમાં સૂતો, જ્યાં કેસરીની ગંધ હજી પણ એના શ્વાસમાં ઘોળાયેલી હતી.
સામે પક્ષે, મંગલ અને એની ટોળકી હવે કાનજીની મશ્કરી કરતા. મંગલને હજી પણ વેર હતું, પણ પુરાવા વગર તે કાનજીનું રૂંવાડુંય ફરકાવી શક્યો નહોતો.
"કેમ કાનિયા? તારો સાવજ ક્યાં ગ્યો? હવે તો બિલાડી પણ તારા ઓરડે નથી ફરકતી!" મંગલ ચોરે બેઠો બેઠો હુક્કાની ગગડતી નાળ વચ્ચે મેણાં મારતો.
કાનજી નીચું જોઈને, અપમાનનો કડવો ઘૂંટડો ગળીને નીકળી જતો. એનામાં મંગલ સામે આંખ મિલાવવાની હામ નહોતી, કારણ કે મા-બાપની ચિંતા એને કોરી ખાતી હતી.
આ બધું કાનજીના બાપુ, દેવાત કાકા, ખાટલામાં પડ્યા પડ્યા જોતા હતા. માંદગી એમના શરીરને ખાઈ ગઈ હતી, પણ એમનું લોહી હજી પાણી નહોતું થઈ ગયું. એમના દીકરાને આમ કાયરની જેમ, મરેલા મનનો થઈને જીવતો જોઈને એમનો જીવ કકળતો હતો.
એક સાંજે, આથમતા સૂરજના કેસરી ઉજાસમાં કાનજી ઓસરીમાં ઉદાસ બેઠો હતો અને નખ વડે ભોંય ખોતરતો હતો.
"કાનિયા..." દેવાત કાકાનો અવાજ કોઈ ફાટેલા ઢોલ જેવો ગંભીર અને ઘેરો નીકળ્યો.
કાનજી ચમક્યો. "હા બાપુ?"
"આમ આય. અને પેલી ખૂંટી પર ટંગાયેલી મારી જૂની 'ડાંગ' (લાકડી) ઉતારતો આય."
કાનજીએ ભીંત પર લટકતી, વર્ષો જૂની, તેલ પાયેલી અને પિત્તળના તારથી મઢેલી મજબૂત વાંસની ડાંગ ઉતારી. આ ડાંગ દેવાત કાકાની જુવાનીની સાથીદાર હતી. આ ડાંગે અનેક દીપડાઓના જડબાં તોડ્યા હતા.
કાનજી ડાંગ લઈને ખાટલા પાસે ગયો. દેવાત કાકાએ કાનજીના હાથમાંથી ડાંગ લીધી નહીં, પણ કાનજીના હાથમાં જ રહેવા દીધી. તેમણે કાનજીના કુમળા કાંડા પર પોતાનો ધ્રૂજતો પણ મજબૂત હાથ મૂક્યો.
"બેટા," દેવાત કાકા બેઠા થયા. એમની આંખોમાં ગીરના ડુંગરા જેવી ગંભીરતા હતી. "તું કોની વાટ જોવે છે? કેસરીની?"
કાનજીની પાંપણો ભીની થઈ ગઈ. "ઈ મારો ભાઈબંધ હતો બાપુ. મારો જીવ હતો."
"જો દીકરા, ગયેલો સમય અને ગયેલો જીવ ક્યારેય પાછો નથી વળતો. કેસરી હવે જંગલનો રાજા છે. ત્યાં જ એનું રાજ છે. પણ તું? તું કોનો છે?" બાપુએ કાનજીની દાઢી પકડીને એનું મોઢું ઊંચું કર્યું.
"હું... હું તમારો છું બાપુ."
"ના!" દેવાત કાકાનો અવાજ કડક થયો. "તું આ ધીંગી ધરા ગીર નો છે. અને ગીરમાં જીવવું હોય ને, તો આમ રોદડાં રોવાથી (રડવાથી) પેટ નો ભરાય. અહીં ડગલે ને પગલે મંગલ જેવા શિયાળવા અને વરુઓ મળશે. જો તું આમ માથું નીચું કરીને ચાલીશ, તો આ દુનિયા તને ચાવી જશે. સાવજની ભાઈબંધી કરી હતી ને? તો હવે કાળજું પણ સાવજ જેવું રાખવું પડશે."
દેવાત કાકાએ કાનજીના હાથમાં રહેલી ડાંગ પર પોતાની પકડ કસી.
"આજથી આંખનું પાણી સુકાવી દે. કાલ સવારથી હું તને ઘડીશ. હું તને એવી ડાંગ ચલાવતા શીખવાડીશ કે મંગલ તો શું, સાક્ષાત કાળ પણ સામે આવે તો તારી સામે આંખ માંડી નો શકે. કેસરી નથી તો શું થયું? આ ડાંગને તારો કેસરી બનાવ."
કાનજીએ બાપુની આંખમાં જોયું. તેમાં એક પડકાર હતો, એક આહ્વાન હતું. કાનજીના મરેલા મનમાં, રાખ નીચે દબાયેલા અંગારાની જેમ એક તણખલો જાગ્યો.
"હા બાપુ... મારે શીખવું છે."
બીજા દિવસનું પરોઢ
આભમાં હજી તો તારા આથમવાની તૈયારીમાં હતા, ત્યાં દેવાત કાકા અને કાનજી નેસડાની પાછળના ખુલ્લા મેદાનમાં પહોંચી ગયા હતા. સંતોકબાએ એમને દૂધનો કટોરો પાઈને રવાના કર્યા હતા. મા જાણતી હતી કે એના દીકરાનું ઘડતર થઈ રહ્યું છે.
દેવાત કાકા ખાટલામાં બેઠા હતા અને કાનજી હાથમાં ડાંગ લઈને ઉભો હતો. ડાંગ કાનજીના કદ કરતા પણ સવાઈ હતી.
"પહેલો પાઠ..." બાપુનો અવાજ ગુંજ્યો. "મુઠ્ઠી! ડાંગ એ લાકડી નથી, એ તારો ત્રીજો હાથ છે. એને એવી રીતે પકડ કે કોઈ ઝૂંટવી ના શકે. તારી મુઠ્ઠીમાં લોખંડ જેવી પકડ હોવી જોઈએ."
કાનજીએ મુઠ્ઠી વાળી. આંગળીઓ સફેદ થઈ ગઈ.
"ઢીલો નહી! ગીરના પથ્થર જેવી કઠણ રાખ!" બાપુ બરાડ્યા.
સાધના શરૂ થઈ.
પહેલા દિવસે કાનજીને ડાંગ ફેરવતા જ ન આવડ્યું. ડાંગ તેના જ પગની ઘૂંટી પર વાગી. ચામડી છોલાઈ ગઈ, લોહીની ટશર ફૂટી.
મંગલ ત્યાંથી નીકળ્યો અને જોઈને ખંધું હસ્યો. "જુઓ જુઓ! આ વાંદરો તલવાર ચલાવતા શીખે છે! રહેવા દે કાનિયા, તારાથી ભેંસું ચરાવાય, ડાંગ નો ફેરવાય. આ મરદનું કામ છે."
કાનજીનું લોહી ઉકળ્યું, તે મંગલ તરફ ધસવા ગયો.
"ખામૈયા કર!" બાપુએ રાડ પાડી. "ગુસ્સો એ નબળાઈ છે કાનિયા. ડાંગ ક્રોધથી નહીં, એકાગ્રતાથી ચાલે. દુશ્મન જ્યારે હસે, ત્યારે તારે મૌન રહેવાનું. તારો જવાબ તારી ડાંગ આપશે, તારી જીભ નહીં."
કાનજી થંભી ગયો. તેણે મંગલ તરફ જોવાનું બંધ કર્યું અને ફરીથી ડાંગ ફેરવવા માંડ્યો. મનમાં ગાંઠ વાળી લીધી - "જવાબ તો આપીશ, પણ વખત આવ્યે."
દિવસોના અઠવાડિયા થયા, અને અઠવાડિયાના મહિના.
કાનજીના કુમળા હાથમાં હવે ડાંગના ઘસારાથી આંટણ પડી ગયા હતા અને પછી એ આંટણ મટીને ચામડી વજ્ર જેવી કઠણ થઈ ગઈ હતી. તેના કાંડામાં અને બાવડામાં માછલીઓ તરવરવા લાગી હતી. ઉનાળાના તાપમાં તપીને તેનું શરીર સોના જેવું લાલ-ચોળ થઈ ગયું હતું.
દેવાત કાકા એક ગુરુની જેમ તેને દાવ શીખવાડતા:
• "પવન વેગ:" ડાંગ એવી રીતે ફેરવવાની કે તેમાંથી સૂ...સૂ... અવાજ આવવો જોઈએ. હવા પણ ચીરાઈ જવી જોઈએ.
• "સુરક્ષા ચક્ર:" પોતાની ચારે તરફ ડાંગ એટલી ઝડપથી ફેરવવાની કે વરસાદનું ટીપું પણ અંદર ન આવી શકે.
• "મર્મ પ્રહાર:" ક્યાં મારવું - પગની ઘૂંટી પર કે ખભાના સાંધા પર, જેથી સામો માણસ અપંગ થઈ જાય પણ મરે નહીં.
એક દિવસ, જ્યારે કાનજી પરસેવે રેબઝેબ થઈને ડાંગ ફેરવતો હતો, ત્યારે દેવાત કાકાએ અચાનક, ચેતવ્યા વગર એક પથ્થર કાનજી તરફ ફેંક્યો.
"સાચવ!"
કાનજીએ જોયું નહોતું, પણ અવાજ સાંભળીને તેણે પળવારમાં, વીજળીના ચમકારાની જેમ ડાંગ વીંઝી.
ટન...
પથ્થર ડાંગ સાથે અથડાઈને હવામાં જ દૂર ફંગોળાઈ ગયો.
દેવાત કાકાની સફેદ મૂછ ફરકી. તેમના કરચલીવાળા ચહેરે ગર્વનું સ્મિત આવ્યું.
"બસ... હવે તું પાકો. હવે તું મારો વારસદાર."
કાનજી હાંફતો હતો, પણ તેની આંખોમાં હવે લાચારીની ભીનાશ નહોતી. તેની આંખોમાં અંગારા જેવું તેજ હતું. કેસરીના વિરહનો ઘા હવે તેની તાકાત બની ગયો હતો.
તે દિવસે સાંજે જ્યારે કાનજી નેસડામાં પાછો ફરતો હતો, ત્યારે રસ્તામાં મંગલના બે સાગરીતો (માણસો) ઉભા હતા. તેમણે જાણીજોઈને રસ્તો રોક્યો. આ મંગલનો ઈશારો હતો - કાનજીની કસોટી કરવાનો.
"કેમ કાનિયા? બહુ લાકડી ફેરવે છે આજકાલ? અમને પણ બતાવ ને!" એકે કાનજીનો રસ્તો રોકતા ધક્કો માર્યો.
પહેલાંનો કાનજી હોત તો રડીને ભાગી જાત. પણ આ તો દેવાત કાકાનો ઘડેલો કાનજી હતો.
કાનજીએ શાંતિથી ડાંગ જમીન પર પછાડી. ઠક!
તેણે પેલા માણસની આંખમાં આંખ પરોવીને જોયું.
"રસ્તો આપો કાકા. મારે મોડું થાય છે."
"નહી આપીએ તો?" બીજાએ મસ્તીમાં કાનજીની ડાંગ પકડવાની કોશિશ કરી.
કાનજીએ વીજળીની ઝડપે કાંડું મરોડ્યું. ડાંગ પેલાના હાથમાંથી સાપની જેમ સરકી અને ગોળ ફરીને સીધી પેલાના પગની ઘૂંટી પાસે, હાડકાથી માત્ર એક ઈંચ દૂર અટકી ગઈ. કાનજીએ માર્યું નહીં, બસ ડાંગને ત્યાં સ્થિર કરી દીધી. જો સહેજ પણ જોર કર્યું હોત, તો હાડકાનો ચૂરો થઈ જાત.
"તો પછી આ ડાંગ રસ્તો કરતા જાણે છે," કાનજીએ ધીમેથી પણ પહાડ જેવા અવાજે કહ્યું. "આજ પછી મારી આડી ઉતરતા વિચાર કરજો."
પેલા માણસો ડરી ગયા. કાનજીની આંખમાં તેમને કંઈક એવું દેખાયું જે કેસરીની આંખમાં હતું - 'ખુમારી'.
તેઓ ખસી ગયા.
કાનજી માથું ઊંચું રાખીને, કોઈની સામે જોયા વગર નીકળી ગયો. દૂર ઉભેલો મંગલ આ જોઈ રહ્યો હતો. તેના કપાળે પરસેવો વળી ગયો. તેને સમજાયું કે જે છોકરો કાલે રડતો હતો, તે આજે મર્દ બની રહ્યો છે. હવે લડાઈ બરાબરીની થવાની હતી.
કાનજી ઘરે પહોંચ્યો અને ડાંગ પાછી ખૂંટી પર લટકાવી. તેણે મનમાં કેસરીને યાદ કર્યો.
"ભાઈ, તું ત્યાં રાજા છે, અને હું અહીં તૈયાર થાવ છું. એક દિવસ આપણે મળીશું, ત્યારે હું નબળો નહીં હોઉં. તારો ભાઈ હવે તૈયાર છે."
નેસડામાં રાત પડી. આજે કાનજીને ઊંઘ જલ્દી આવી ગઈ. સુનકાર હજી હતો, પણ હવે તે ડરામણો નહોતો. સાધનાએ તેને શક્તિમાં બદલી નાખ્યો હતો.
એક યુગ પૂરો થયો હતો. બાળપણની નિર્દોષતા હવે જુવાનીના જોશમાં, એક અસલી માલધારીના ખમીરમાં બદલાઈ રહી હતી.
(ક્રમશ: ભાગ-૭ માં જુઓ - કિશોર અવસ્થા અને સોનેરી પડછાયો)
