२० डिसेंबर १९२४. लँड्सबर्ग तुरुंगाचे जड लोखंडी दरवाजे उघडले आणि अॅडॉल्फ हिटलर मोकळ्या हवेत बाहेर आला. त्याच्या हातात 'माइन काम्फ' या त्याच्या विषारी ग्रंथाचे हस्तलिखित होते आणि डोळ्यांत जर्मनीची सत्ता काबीज करण्याचे एक भयंकर स्वप्न! तुरुंगातून बाहेर पडताना त्याला वाटले होते की संपूर्ण जर्मनी त्याचे एका महानायकासारखे स्वागत करेल. पण बाहेरचे चित्र त्याच्या अपेक्षेच्या अगदी उलट होते.
ज्या म्युनिकच्या रस्त्यांवर वर्षभरापूर्वी त्याने रक्ताचा सडा पाडला होता, ते रस्ते आता शांत झाले होते. जर्मनीचे राजकारण आणि अर्थव्यवस्था पूर्णपणे बदलली होती.
या काळात अमेरिकेने 'डॉवेस प्लॅन' (Dawes Plan) अंतर्गत जर्मनीला अब्जावधी डॉलर्सचे कर्ज दिले होते. या अमेरिकन पैशांमुळे जर्मनीची कोलमडलेली अर्थव्यवस्था अचानक सावरली होती. महागाई आटोक्यात आली होती, कारखाने पुन्हा सुरू झाले होते आणि लोकांना रोजगार मिळू लागला होता. १९२४ ते १९२९ या पाच वर्षांच्या काळाला जर्मनीच्या इतिहासात 'सुवर्ण काळ' (The Golden Twenties) म्हटले जाते. लोक आता गरिबी विसरून नाटके, चित्रपट, आणि संगीताचा आनंद लुटत होते.
जेव्हा लोकांचे पोट भरलेले असते, तेव्हा त्यांना कोणत्याही क्रांतीची किंवा आक्रमक नेत्याची गरज नसते. हिटलरच्या बाबतीत नेमके हेच घडले.
हिटलरने तुरुंगातून बाहेर येऊन नाझी पक्षाची नव्याने बांधणी केली आणि लोकशाही मार्गाने निवडणुका लढवण्याचा निर्णय घेतला. तो पुन्हा स्टेजवर उभा राहून आपल्या जुन्या आक्रमक शैलीत व्हर्सायच्या तहाविरुद्ध आणि ज्यू लोकांविरुद्ध भाषणे देऊ लागला. पण आता लोक त्याचे भाषण ऐकून टाळ्या वाजवत नव्हते, तर ते त्याच्याकडे एक 'माथेफिरू' म्हणून पाहत होते. १९२८ मध्ये झालेल्या राष्ट्रीय निवडणुकांमध्ये नाझी पक्षाला अत्यंत नामुष्कीजनक पराभवाला सामोरे जावे लागले. त्यांना संसदेत केवळ २.६% मते मिळाली. नाझी पक्ष जवळपास संपुष्टात आला होता.
कोणताही सामान्य नेता या पराभवाने खचून गेला असता, पण हिटलरने संयम सोडला नाही. त्याला माहीत होते की अमेरिकेच्या कर्जावर उभी असलेली जर्मनीची ही श्रीमंती एक ना एक दिवस कोसळणार आहे. या शांततेच्या काळात त्याने पक्षाची पाळेमुळे घट्ट केली. त्याने 'ब्राउनशर्ट्स' (SA) च्या जोडीला स्वतःच्या वैयक्तिक सुरक्षेसाठी एका अत्यंत क्रूर आणि कडक शिस्तीच्या नव्या दलाची स्थापना केली—ज्याचे नाव होते SS (Schutzstaffel). काळा गणवेश घालणारे हे SS सैनिक पुढे जाऊन इतिहासातील सर्वात भयंकर हत्यारे बनणार होते.
हिटलर वाट पाहत होता एका संधीची... आणि निसर्गाने त्याला ती संधी एका महाभयंकर जागतिक संकटाच्या रूपात दिली!
ऑक्टोबर १९२९. अमेरिकेतील 'वॉल स्ट्रीट क्रॅश' (Wall Street Crash). अमेरिकेच्या शेअर बाजारात अचानक एक महाभयंकर भूकंप आला. एका रात्रीत अमेरिकेची अर्थव्यवस्था पत्त्यांच्या बंगल्यासारखी कोसळली. कोट्यवधी डॉलर्सची संपत्ती मातीमोल झाली आणि येथूनच सुरुवात झाली मानवी इतिहासातील सर्वात मोठ्या आर्थिक मंदीची—ज्याला 'ग्रेट डिप्रेशन' (The Great Depression) म्हटले जाते.
या मंदीचा सर्वात भयानक फटका जर कोणत्या देशाला बसला असेल, तर तो जर्मनीला! अमेरिकेच्या बँकांनी आपले स्वतःचे अस्तित्व वाचवण्यासाठी जर्मनीला दिलेले कर्ज रातोरात परत मागायला सुरुवात केली. कालपर्यंत अमेरिकन पैशांवर ऐश करणारी जर्मनीची अर्थव्यवस्था एका झटक्यात कोसळली.
जर्मनीतील कारखाने धडाधड बंद पडले. बँकांचे दिवाळे निघाले. बघता बघता देशातील ६० लाख लोक बेरोजगार झाले. रस्त्यांवर पुन्हा एकदा गरिबांच्या आणि भुकेल्यांच्या रांगा लागल्या. लोक कचराकुंडीत अन्न शोधू लागले. कालपर्यंत सुखाने जगणाऱ्या जर्मन जनतेच्या पायाखालची जमीन सरकली होती. लोकशाही सरकारमधील नेते हतबल झाले होते; त्यांना या संकटातून देशाला कसे बाहेर काढावे हेच समजत नव्हते. देशात पुन्हा एकदा कम्युनिस्ट क्रांतीची आणि अराजकतेची भीती पसरली.
आणि याच काळोखात, एका आशेचा किरण म्हणून हिटलर पुन्हा एकदा जर्मनीच्या राजकीय रंगमंचावर अवतरला.
ज्या जनतेने १९२८ मध्ये हिटलरला नाकारले होते, तीच जनता आता त्याच्या सभांना लाखोंच्या संख्येने गर्दी करू लागली. गरिबी, भूक आणि नैराश्याने ग्रासलेल्या त्या जनतेला आता लोकशाही नको होती, त्यांना एक तारणहार हवा होता. हिटलरने लोकांच्या या दुःखावर अचूक बोट ठेवले. त्याने अत्यंत भावनिक आणि ज्वलंत भाषणे द्यायला सुरुवात केली.
तो स्टेजवरून गर्जायचा, "हे लोकशाही सरकार तुम्हाला काय देऊ शकले? त्यांनी तुम्हाला फक्त गरिबी आणि अपमान दिला! तुम्ही मला सत्ता द्या, मी कम्युनिस्टांना ठेचून काढेन! मी व्हर्सायचा तह फाडून फेकून देईन! मी तुम्हाला रोजगार देईन, मी तुम्हाला भाकरी देईन!" (Arbeit und Brot - Work and Bread).
हिटलरचे हे शब्द त्या भुकेल्या जनतेसाठी अमृतासमान होते. त्यांना हिटलरमध्ये आता माथेफिरू दिसत नव्हता, तर त्यांना त्याच्यात जर्मनीचा तारणहार दिसत होता. ज्या नाझी पक्षाला १९२८ मध्ये केवळ २.६% मते मिळाली होती, त्याच पक्षाने जुलै १९३२ च्या निवडणुकांमध्ये एक ऐतिहासिक मुसंडी मारली. नाझी पक्षाने संसदेत ३७% मते मिळवली आणि तो जर्मनीचा सर्वात मोठा राजकीय पक्ष बनला!
हिटलर आता म्युनिकच्या रस्त्यांवरचा एक सामान्य बंडखोर राहिला नव्हता. तो आता राजधानी बर्लिनच्या (Berlin) दरवाजावर येऊन उभा होता आणि त्याच्या नजरा जर्मनीच्या सर्वोच्च सत्तेवर—म्हणजेच 'चान्सलर' (पंतप्रधान) पदावर खिळल्या होत्या.
पण जर्मनीचा तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष, ८४ वर्षांचा महायुद्धकालीन सेनापती पॉल फॉन हिंडनबर्ग (Paul von Hindenburg) याला हिटलरचा प्रचंड तिरस्कार होता. हिंडनबर्गने शपथ घेतली होती की, "मी या ऑस्ट्रियन सैनिकाला कधीही जर्मनीचा चान्सलर बनू देणार नाही!"
