પ્રકરણ ૬૦: દ્વારકાધીશની વિરાટ લીલા, રાધા-કૃષ્ણનો અદ્વૈત પ્રેમ અને ભટ્ટજી-જોશીજીનું આધ્યાત્મિક મંથન!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"રામનું ચરિત્ર સીધા સુવાક્ય જેવું મર્યાદાપૂર્ણ છે, જ્યારે કૃષ્ણનું ચરિત્ર ગૂઢ ઉખાણા જેવું અગાધ છે! કૃષ્ણ ક્યારેય શરતો સાથે કોઈને સ્વીકારતો નથી, એ તો માત્ર નિઃસ્વાર્થ સ્નેહ જોઈને સમગ્ર અપરાધોને ક્ષમા કરી પોતાના હૃદયમાં સ્થાન આપી દે છે!"
એક શીતળ, શાંત સંધ્યાએ આનંદનગર સોસાયટીના ક્લબ હાઉસનું વાતાવરણ અગરબત્તીની સુગંધ અને દીવાની પવિત્ર જ્યોતથી ઝળહળી રહ્યું હતું. ઠાકોરજીની સંધ્યા આરતી હમણાં જ પૂર્ણ થઈ હતી.
ક્લબ હાઉસના ઓટલા પર સોસાયટીના સિનિયર સિટિઝન વડા માણેક લાલ, નિવૃત્ત એન્જિનિયર રૂસ્તમ દારૂવાલા, મદન લાલ શર્મા, અવધેશ શર્મા, મનોજ દેશમુખ, સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ અને પ્રમુખ હર્ષિલ મહેતા આસન જમાવીને બેઠા હતા.
સામે જ દ્વારકાધીશના પરમ ઉપાસક વિદ્વાન કેશવ ભટ્ટ (ભટ્ટજી) અને ભજનપ્રેમી મનોહર જોશી હાથમાં માળા લઈને બિરાજમાન હતા.
સોસાયટીના યુવાનો—આઈટી એન્જિનિયર દેવાંશ જોશી, ઓટો-એક્સપર્ટ રોહન દેશમુખ, ઇવેન્ટ મેનેજર વિક્રમ શર્મા, શાળાના પ્રિન્સિપાલ સંદીપ ચેટર્જી અને પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જી સાથે 'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકો—આર્શવ, અનાયા, રુદ્ર (ટીનીયો), આરવ અને સાયન્સ સ્ટુડન્ટ આન્યા પણ આજના સત્સંગને માણવા ઉત્સુક થઈને બેઠા હતા.
માણેક લાલે પોતાની લાકડી બાજુ પર મૂકી અને હાથ જોડીને પૂછ્યું, "ભટ્ટજી અને જોશીસાહેબ! આપણે વર્ષોથી ઠાકોરજીની ભક્તિ કરીએ છીએ, દ્વારકાધીશના દર્શને જઈએ છીએ. પણ કૃષ્ણ તત્વ એટલું વિશાળ છે કે જેટલું સમજો એટલું ઓછું પડે છે. શ્રીકૃષ્ણની બાળલીલાથી લઈને કુરુક્ષેત્રના મેદાન સુધી અને રાધાજીના પ્રેમથી લઈને સુદામાની મૈત્રી સુધીની જે ગૂઢ વાતો છે, એનું સાચું રહસ્ય આજે આનંદનગરના આંગણે ખુલ્લું કરો!"
મનોહર જોશીએ હાર્મોનિયમની સુરવાળી છેડતાં કહ્યું, "માણેકભાઈ, શ્રીકૃષ્ણ એટલે સાક્ષાત 'આનંદનું અવતરણ'! સંસારમાં કોઈ એવો સંબંધ કે કોઈ એવી લાગણી નથી જે કૃષ્ણ સાથે ન જોડાઈ શકે."
કેશવ ભટ્ટે પોતાના કંઠમાં રહેલા સ્નેહભાવ સાથે દ્વારકાધીશના સ્વરૂપનું વિશ્લેષણ શરૂ કર્યું.
કેશવ ભટ્ટે પ્રારંભિક લીલાની ગૂઢ વાત છેડતાં કહ્યું:
"બાળકો અને વડીલો! જ્યારે વાસુદેવજી નવજાત બાલકૃષ્ણને સુપડામાં પધરાવીને મધરાતે ધોધમાર વરસાદ વચ્ચે યમુના નદી પાર કરતા હતા, ત્યારે યમુનાજીનું જળસ્તર સતત વધી રહ્યું હતું. ઘણાને પ્રશ્ન થાય કે પાણી કેમ વધતું હતું? યમુનાજી એ માત્ર નદી નથી, એ 'ભાવની દાત્રી' છે! યમુનાજી એ ભક્તોના અંતરના અખંડ ભાવનો પ્રવાહ છે. તેમને ખબર હતી કે જ્યાં સુધી મારો પ્રવાહ બાળ કૃષ્ણના ચરણ સ્પર્શ નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ પૃથ્વી પર વ્રજલીલાનો પ્રવેશ થઈ શકશે નહીં! વ્રજમાં ઠાકોરજીના ચરણસ્પર્શનું સૌથી પહેલું સૌભાગ્ય શ્રી યમુનાજીને મળ્યું હતું."
મનોહર જોશીએ વાત આગળ વધારતાં અત્યંત ભાવુક સ્વરે કહ્યું, "પણ જરા વિચારો કે જે ગોકુળમાં કૃષ્ણ બાલલીલાઓ કરતા હતા, એ ગોકુળ જ્યારે ભગવાને મથુરા જવા માટે છોડ્યું, ત્યારે માતા યશોદા અને વ્રજવાસીઓની હાલત કેવી થઈ હશે? યશોદા મૈયાનું તો જાગવું, ખાવું, પીવું અને શ્વાસ લેવો—બધું જ કાનુડા માટે હતું! જ્યારે કોઈ માણસનું મૃત્યુ થાય ત્યારે જે અસહ્ય પીડા થાય, એ પીડા વ્રજવાસીઓએ જીવતેજીવ અનુભવી હતી. પછી ક્યારેય યશોદાજી અને શ્રીકૃષ્ણનું મિલન ન થઈ શક્યું. ગમે તેવો કઠોર હૃદયનો માણસ હોય, પણ જો એ વ્રજના આ વિરહને સાંભળે તો એની આંખોમાં યમુનાજીનું પ્રાગટ્ય થઈ જાય!"
ક્લબ હાઉસમાં બેઠેલાં વસંતી બા, પરિઝાદ દારૂવાલા અને સુચરિતા મુખર્જીની આંખો આ સાંભળીને ભીની થઈ ગઈ.
સાયન્સ સ્ટુડન્ટ આન્યાએ હાથ ઊંચો કરીને અત્યંત નિર્દોષ પણ ગંભીર પ્રશ્ન પૂછ્યો, "ભટ્ટજી દાદા! દુનિયા હંમેશાં રાધા-કૃષ્ણનું નામ સાથે લે છે, મંદિરોમાં પણ રાધા-કૃષ્ણની પૂજા થાય છે, તો પછી બંનેના લગ્ન કેમ ન થયા?"
કેશવ ભટ્ટે સ્મિત સાથે આન્યા સામે જોયું અને દિવ્ય ફોડ પાડ્યો:
"દીકરી આન્યા! આ સંસારનો સૌથી સુંદર અને અલૌકિક પ્રશ્ન છે. એકવાર સ્વયં રાધાજીએ આંખમાં અશ્રુ સાથે કાનુડાને પૂછ્યું હતું કે, 'હે કૃષ્ણ! શું આપણા બંનેના લગ્ન ન થઈ શકે?' ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ હસીને અત્યંત ગહન ઉત્તર આપ્યો હતો: 'હે રાધે! લગ્ન કરવા માટે બે અલગ વ્યક્તિઓની જરૂર પડે, તું અને હું તો એક જ છીએ! આપણા બે વચ્ચે બીજું કોઈ છે જ ક્યાં કે લગ્ન કરવા પડે?'"
ભટ્ટજીએ ઉમેર્યું, "રાધા એ કૃષ્ણથી અલગ કોઈ સ્ત્રી નથી, કૃષ્ણના પોતાના હૃદયમાં રહેલો પરમ પવિત્ર પ્રેમ એ જ સાક્ષાત 'રાધા' છે! કહેવાય છે કે ભગવાનનું એ જ અમર હૃદય આજે પણ પૃથ્વી પર જગન્નાથપુરીના દારૂબ્રહ્મ વિગ્રહમાં ધબકે છે અને વૃંદાવનના નિધિવનમાં એ દિવ્ય પ્રેમલીલા આજે પણ અદ્રશ્ય રૂપે જીવંત છે."
આ અદભુત તાત્વિક સમજણ સાંભળીને આખો સત્સંગ મંડપ સ્તબ્ધ થઈ ગયો.
ત્યારબાદ મનોહર જોશીએ દ્વારકાધીશ અને સુદામાના મિલનનો પ્રસંગ છેડ્યો:
"ભાઈઓ! ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પોતાના અનેક ભક્તોના ઘેર પધાર્યા છે—વિદુરજીની ભાજી ખાવા ગયા, અર્જુનના રથ પર બેઠા, શબરીના બોર માટે રામ બનીને વનમાં ભટક્યા. પરંતુ આખી સૃષ્ટિમાં સુદામા એકમાત્ર એવો ભક્ત હતો જેને ભગવાને પોતે ચાલીને પોતાના વૈભવી મહેલમાં બોલાવ્યો!
જ્યારે ફાટેલા વસ્ત્રો પહેરીને સુદામા દ્વારકાના રાજમહેલે પહોંચ્યા, ત્યારે વૈભવના અધિપતિ દ્વારકાધીશ સિંહાસન છોડીને, પગમાં મોજડી પહેર્યા વગર ઉઘાડા પગે દોડ્યા હતા! પોતાના સખાને છાતી સરસો ચાંપીને ભગવાને પોતાના અશ્રુઓથી એમના ચરણ ધોયા હતા."
કેશવ ભટ્ટે રહસ્ય ખોલતાં કહ્યું, "જ્યારે સુદામા તાંદુલ આપીને પાછા વળ્યા, ત્યારે પટરાણીઓએ પૂછ્યું કે, 'પ્રભુ! તમે એમને બે લોકની સંપત્તિ આપી દીધી, પણ એમને એક શબ્દ પણ કેમ ન કહ્યો? જો કહી દીધું હોત તો એમનો રસ્તો કેટલી હળવાશથી કપાત!'
ત્યારે દ્વારકાધીશે આપેલ ઉત્તર આખી દુનિયાના દાનવીરો માટે આંખ ખોલનારો છે. ભગવાને કહ્યું: 'જે મારો પરમ મિત્ર સંકોચના કારણે મારી પાસે કશું માંગી ન શક્યો હોય, તો પછી હું આપનારો જગત સામે કેમ કહી દઉં કે મેં એને આપ્યું છે!' સાચું દાન એ છે જ્યાં આપનારનો અહંકાર સાવ શૂન્ય થઈ જાય!"
રૂસ્તમ દારૂવાલાએ ટેબલ થપથપાવીને કહ્યું, "વાહ ભટ્ટજી વાહ! પરવરદિગાર! આને કહેવાય ખરી ખાનદાની અને અસલી ખુદાઈ મોહબ્બત!"
પ્રોફેસર સૌરવ મુખર્જીએ પૂછ્યું, "ભટ્ટજી, રામ અને કૃષ્ણના વ્યક્તિત્વમાં આટલો મોટો ભેદ કેમ દેખાય છે? અને મહાભારતના કૃષ્ણ આટલા કઠોર કેમ બન્યા?"
કેશવ ભટ્ટે ઊંડાણપૂર્વક સમજાવ્યું:
"સૌરવબાબુ! ભગવાન શ્રીરામનું જીવન 'સુવાક્ય' જેવું છે—સીધું, સરળ, મર્યાદાથી બંધાયેલું. જ્યારે શ્રીકૃષ્ણનું જીવન 'ઉખાણા' જેવું છે! એમની વિરાટતા માનવીય બુદ્ધિના ચોકઠામાં સમાતી નથી.
કુરુક્ષેત્રમાં જો કૌરવો જીતી ગયા હોત, તો આ દેશમાં અધર્મનું સામ્રાજ્ય સ્થપાઈ જાત. ત્યાં કોઈ મંદિરો, વેદો કે સંસ્કૃતિ ન બચ્યા હોત. ભીષ્મ પિતામહ પાસે ઈચ્છામૃત્યુનું વરદાન હતું, દ્રોણાચાર્ય અજેય હતા, કર્ણ પાસે અભેદ્ય કવચ હતું—છતાં એ તમામ મહારથીઓ હણાયા! કારણ કે કૃષ્ણનો સ્પષ્ટ નિયમ છે: 'જે વ્યક્તિ અધર્મના પક્ષે ઊભો રહેશે, એ ભલે ગમે તેટલું અમરત્વ કે વરદાન લઈને આવ્યો હોય, એનો નાશ નિશ્ચિત છે!'
અને આ બધા વિરાટ સ્વરૂપ વચ્ચે સામાન્ય માણસ માટે કૃષ્ણ સૌથી સુલભ છે. ગીતામાં ભગવાને વચન આપ્યું છે.
કૃષ્ણ ક્યારેય કોઈ શરતો સાથે આપણને નથી સ્વીકારતા. એ ક્યારેય હિસાબ નથી માંગતા કે તમે કેટલા પાપ કર્યા છે. સંસાર સજા આપે છે, પણ કૃષ્ણ ક્ષમા આપે છે! બસ, અહંકાર છોડીને જે ક્ષણે તમે નિષ્કામ અને નિઃસ્વાર્થ ભાવે એમના શરણમાં જાવ છો, એ જ ક્ષણે એ તમારા તમામ અપરાધો માફ કરીને પોતાના બનાવી લે છે!"
ભટ્ટજી અને મનોહર જોશીની આ અદભુત વાતો સાંભળીને સમગ્ર આનંદનગર મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયું હતું.
માણેક લાલે ગદગદિત કંઠે કહ્યું, "ભટ્ટજી, આજે તમે કૃષ્ણના જે દર્શન કરાવ્યા છે, એણે અમારા હૃદયના તમામ સંશયો દૂર કરી દીધા છે. દ્વારકાધીશ એ માત્ર દ્વારકાના રાજા નથી, એ તો સમગ્ર જીવમાત્રના હૃદયના સ્વામી છે."
મનોહર જોશીએ મંજીરા વગાડીને ઊંચા સાદે જયઘોષ કર્યો:
"બોલો દ્વારકાધીશ કી જય!"
"હાથી ઘોડા પાલખી, જય કનૈયા લાલ કી!"
આખી સોસાયટીએ એક અવાજે જયકારો લગાવ્યો. ત્યારબાદ પરિઝાદ દારૂવાલા અને વસંતી બાએ સૌને તુલસીપત્રવાળો પંચામૃત અને માખણ-મિશ્રીનો પ્રસાદ વહેંચ્યો. આનંદનગરની આ સાંજ સાક્ષાત વૃંદાવન અને દ્વારકાના દિવ્ય સંગમ જેવી બની ગઈ.
ભટ્ટજી એ કહ્યું, " દ્વારકાધીશ ની ભક્તિની બીજી વાતો સાથે ફરી ભેગા થઈશું ને ભગવાન ને યાદ કરીશું. "
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"કૃષ્ણને પામવા માટે કોઈ મોટા શાસ્ત્રો ગોખવાની કે જંગલમાં જઈને તપ કરવાની જરૂર નથી, બસ સુદામા જેવો નિર્દોષ ભાવ અને ગોપીઓ જેવો અનન્ય પ્રેમ હોવો જોઈએ! જે ઈશ્વર સમગ્ર બ્રહ્માંડનો નાથ હોવા છતાં પોતાના ભક્તના ચરણ ધોઈ શકે અને અર્જુનનો સારથિ બનીને ઘોડાઓને નવડાવી શકે, એનાથી મોટો પ્રેમાળ સખો આ સંસારમાં બીજો કોણ હોઈ શકે? રાધા-કૃષ્ણનો પ્રેમ આપણને અહંકાર શૂન્ય થતાં શીખવે છે, જ્યારે કુરુક્ષેત્રના કૃષ્ણ આપણને અધર્મ સામે અડિખમ લડવાની તાકાત આપે છે. આજે આનંદનગરના આંગણે દ્વારકાધીશની લીલાનું જે અમૃત વરસ્યું છે, એ અમારા જીવનને સદાચાર અને ભક્તિના માર્ગે ચાલવાની નવી દ્રષ્ટિ આપી ગયું છે!"
