భారతీయ ఋషి పరంపరలో కొన్ని పేర్లు కాలాన్ని దాటి నిలిచిపోతాయి. వేదమంత్రాల్లో వినిపించి, ఉపనిషత్తుల్లో ప్రతిధ్వనించి, ఇతిహాస పురాణాల్లో విస్తరించి, తరతరాలకు ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకత్వాన్ని అందించే ఆ మహనీయుల్లో కశ్యప మహర్షి ఒకరు. సప్తర్షుల్లో ఒకరిగా గౌరవించబడిన ఆయన పేరు బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులోనూ కనిపిస్తుంది. ప్రాచీన వేదసాహిత్యంలో అత్యంత గౌరవనీయమైన ఋషుల్లో కశ్యపుడు ఒకరని సంప్రదాయం భావిస్తుంది.
ఒక ప్రశాంతమైన ఉదయం. ఆశ్రమం చుట్టూ మంచుతెరలు ఇంకా తొలగిపోలేదు. యజ్ఞవాటిక నుంచి వెలువడుతున్న హవిస్సు పరిమళం గాలిలో కలుస్తుండగా, శిష్యులు గురువును దర్శించేందుకు ఒక్కొక్కరుగా వచ్చి ఆయన ముందు కూర్చున్నారు. కొద్దిసేపటి మౌనం తర్వాత వారిలో ఒకడు వినయంగా ప్రశ్నించాడు.
"గురుదేవా! కశ్యప అనే మీ పవిత్ర నామానికి అర్థమేమిటి? ఈ పేరు వెనుక ఏదైనా అంతరార్థం ఉందా?"
కశ్యప మహర్షి చిరునవ్వు నవ్వారు.
"కశ్యప అనే సంస్కృత పదానికి తాబేలు అనే అర్థం కూడా ఉంది. తాబేలు అవసరమైనప్పుడు తన అవయవాలను లోపలికి ముడుచుకుని తనను తాను కాపాడుకుంటుంది. అలాగే జ్ఞానమార్గంలో నడిచే మనిషి తన ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకుని అంతర్ముఖుడైనప్పుడే తన నిజమైన స్వరూపాన్ని దర్శించగలడు. బాహ్య ప్రపంచాన్ని జయించాలనుకునే వాడికంటే, తన మనస్సును జయించినవాడే మహావిజేత."
శిష్యులు ఆ మాటల లోతును గ్రహించేందుకు మౌనంగా తలవంచారు. కశ్యపుని పేరు కేవలం ఒక వ్యక్తిని సూచించేది కాదు; ఇంద్రియనిగ్రహం, ఆత్మపరిశీలన, జ్ఞానసాధనకు ప్రతీకగా కూడా భావించవచ్చని వారికి అర్థమైంది.
కశ్యప మహర్షి వేదజ్ఞానంలోనూ విశిష్ట స్థానాన్ని పొందారు. ఋగ్వేదంలోని కొన్ని సూక్తులు ఆయనకు, ఆయన శిష్య పరంపరకు ఆపాదించబడ్డాయి. ముఖ్యంగా సోమ పావమానానికి సంబంధించిన మంత్రాల్లో ఆయన వేదదృష్టి ప్రతిఫలిస్తుంది. అథర్వవేదంలోని విశ్వసృష్టి, కాలతత్త్వాన్ని ప్రతిబింబించే మంత్రాల్లోనూ కశ్యపుని పేరు దర్శనమిస్తుంది. కాలమే సృష్టిని, జీవరాశులను ముందుకు నడిపించే శక్తిగా అక్కడ ప్రతిపాదించబడుతుంది.
మరో శిష్యుడు ప్రశ్నించాడు.
"గురుదేవా! విశ్వం ఎలా ఆవిర్భవించింది? కాలానికి ఈ సృష్టితో ఎలాంటి సంబంధం ఉంది?"
మహర్షి కాసేపు ఆకాశం వైపు చూశారు.
"సృష్టి రహస్యాన్ని తెలుసుకోవాలనుకునే వాడు ముందుగా తనలోని సృష్టిని గమనించాలి. ఒక ఆలోచన పుడుతుంది. ఆ ఆలోచన కోరికగా మారుతుంది. కోరిక కర్మకు దారితీస్తుంది. కర్మ జీవితం మీద ముద్ర వేస్తుంది. ఇదే సూక్ష్మంగా సృష్టి క్రమాన్ని అర్థం చేసుకునే మార్గం. బయట విశ్వాన్ని పరిశీలించే ముందు మనస్సు అనే విశ్వాన్ని దర్శించు."
ఆ మాటలు శిష్యుల హృదయాల్లో నిశ్శబ్దమైన ఆలోచనను రేకెత్తించాయి.
కశ్యపుని గురించి ఇతిహాసాలు, పురాణాలు అనేక కథలను చెబుతాయి. ఆయన జన్మవంశం, వివాహాలు, సంతానం వంటి విషయాల్లో వివిధ గ్రంథాల్లో భిన్నమైన కథనాలు కనిపిస్తాయి. కొన్ని సంప్రదాయాలు ఆయనను మరీచి కుమారుడిగా పేర్కొంటాయి. మరికొన్ని కథనాలు దక్షుని కుమార్తెలతో ఆయనకు వివాహ సంబంధాన్ని వివరిస్తాయి. ఈ భిన్న కథనాల నేపథ్యంలో ఒకే పేరుతో పలువురు వ్యక్తులు ప్రాచీన సంప్రదాయాల్లో ఉండి ఉండవచ్చని కూడా పండితులు భావించారు.
అయితే ఋషి పరంపర కథలను కేవలం వంశవృక్షాలుగా చూడటం వాటి అంతరార్థాన్ని కోల్పోవడమే.
పురాణ సంప్రదాయంలో కశ్యపుడు విభిన్న జీవరాశులకు పితృస్వరూపుడిగా వర్ణించబడతాడు. ఆదితితో ఆయనకు జన్మించిన ఆదిత్యుల్లో వామనావతారంతో సంబంధం ఉన్న కథనం కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. దేవతలు, దానవులు వంటి భిన్న స్వభావాల జీవరాశులు ఆయనతో అనుసంధానించబడటం వెనుక సృష్టిలోని వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబించే భావనను చూడవచ్చు.
ఒక శిష్యుడు మళ్లీ అడిగాడు.
"ఒకే మూలం నుంచి ఇంత భిన్నత్వం ఎలా ఉద్భవిస్తుంది గురుదేవా?"
కశ్యపుడు మృదువుగా సమాధానమిచ్చాడు.
"సృష్టి అంటే ఏకరూపత కాదు, వైవిధ్యంలో ఏకత్వం. వెలుగు ఉన్నచోట చీకటి ఉంటుంది. సద్గుణాలు ఉన్నచోట బలహీనతలు కూడా ఉంటాయి. మనిషి గొప్పతనం అతనిలో బలహీనతలు లేకపోవడంలో కాదు; వాటిని అధిగమించి ధర్మమార్గాన్ని ఎంచుకోవడంలో ఉంది."
ఆశ్రమంలోని నిశ్శబ్దం మరింత గంభీరంగా మారింది.
కశ్యప మహర్షి పేరుతో ముడిపడిన అత్యంత అందమైన కథల్లో కశ్మీర్ లోయ కథ ఒకటి. కొన్ని ప్రాచీన కథనాల ప్రకారం, ఆ ప్రాంతం ఒకప్పుడు విస్తారమైన సరస్సుగా ఉండేదని, కశ్యపుడు ఆ జలాలను తొలగించి అక్కడ మానవ నివాసానికి మార్గం సుగమం చేశాడని చెబుతారు. ఈ కథకు ఒక ఆధ్యాత్మిక రూపకార్థాన్ని కూడా కొందరు పండితులు సూచించారు. నిలిచిపోయిన జలాలను తొలగించడం అంటే అజ్ఞానాన్ని తొలగించడం; భూమిని నివాసయోగ్యంగా మార్చడం అంటే జ్ఞానం, విద్య, సంస్కృతికి మార్గం సుగమం చేయడం.
అప్పుడు కశ్యపుడు తన శిష్యులతో ఇలా అన్నట్లుగా ఆ కథ మనకు బోధిస్తుంది:
"నీటితో నిండిన భూమి సాగుకు పనికిరాదు. అలాగే అజ్ఞానంతో నిండిన మనస్సు జ్ఞానవికాసానికి అనుకూలంగా ఉండదు. బయట ఉన్న జలాన్ని తొలగించినంత మాత్రాన భూమి పవిత్రం కాదు; మనస్సులోని అహంకారం, మోహం, ద్వేషం, అవివేకం అనే మలినాలను తొలగించినప్పుడే అంతరంగం పవిత్రమవుతుంది."
కశ్యపుని మహిమ ఆధ్యాత్మికతకే పరిమితం కాలేదు. ఆయన పేరుతో ఆయుర్వేదంలో బాలచికిత్స, ప్రసూతి, స్త్రీరోగ విజ్ఞానానికి సంబంధించిన కశ్యపసంహిత ప్రసిద్ధి చెందింది. కశ్యప జ్ఞానకాండ వైష్ణవ సంప్రదాయంలోని జ్ఞానగ్రంథంగా పేర్కొనబడుతుంది. కశ్యపశిల్పం వాస్తుశాస్త్రం, ప్రతిమాశాస్త్రం, అలంకార కళలకు సంబంధించిన గ్రంథంగా ప్రసిద్ధి పొందింది. కశ్యప ధర్మసూత్రం, కశ్యపసంగీతం వంటి గ్రంథాలు ప్రస్తుతం లభించకపోయినా, వాటి ప్రస్తావనలు ప్రాచీన జ్ఞానపరంపరలో ఆయన ప్రభావాన్ని తెలియజేస్తాయి.
సూర్యుడు అస్తమించబోతున్నాడు. ఆశ్రమం నెమ్మదిగా సాయంత్రపు నిశ్శబ్దంలోకి జారుకుంది. యజ్ఞాగ్ని జ్వాలలు మాత్రమే చీకటిలో వెలుగుతున్నాయి.
శిష్యులు గురువు చుట్టూ మళ్లీ చేరారు.
కశ్యప మహర్షి వారిని చూస్తూ మృదుస్వరంతో అన్నారు.
"జ్ఞానం అనేది గ్రంథాల్లో బంధించబడిన అక్షరాల సమూహం కాదు. అది జీవితం మారేలా చేసే వెలుగు. ఒక దీపం మరొక దీపాన్ని వెలిగించినంత మాత్రాన తన వెలుగును కోల్పోదు. అలాగే జ్ఞానాన్ని పంచిన కొద్దీ అది మరింత విస్తరిస్తుంది. నీలోని అజ్ఞానాన్ని తొలగించు. నీ ఆలోచనలను పవిత్రం చేసుకో. నీ కర్మలను ధర్మమార్గంలో నడిపించు. అప్పుడు నీ జీవితం నీకే కాదు, నీ చుట్టూ ఉన్నవారికీ వెలుగవుతుంది."
శిష్యులు గురువుకు సాష్టాంగ నమస్కారం చేశారు.
ఆకాశంలో ఒక్కొక్క నక్షత్రం వెలుగుతోంది. ఆశ్రమంలోని యజ్ఞాగ్ని మెల్లగా కాంతిని విరజిమ్ముతోంది.
ఆ కాంతిని చూస్తూ ఒక శిష్యుడి మనసులో ఒక సత్యం ఉదయించింది—కశ్యప మహర్షి కథ కేవలం ఒక ప్రాచీన ఋషి కథ కాదు; అజ్ఞానసరోవరాన్ని జ్ఞానంతో ఎండబెట్టి, అంతరంగంలో ధర్మనివాసాన్ని నిర్మించుకోవాలని చెప్పే శాశ్వత ఆధ్యాత్మిక సందేశం.
మనలోని చీకటిని తొలగించినప్పుడే బయట ప్రపంచాన్ని వెలిగించే శక్తి మనకు లభిస్తుంది. అదే కశ్యప మహర్షి జ్ఞానపరంపర మనకు అందించే అమూల్యమైన బోధ.
