१९३२ सालचा शेवटचा काळ. जर्मनीची राजधानी बर्लिनमधील राजकीय वातावरण अतिशय तणावपूर्ण झाले होते. देशाची अर्थव्यवस्था आधीच 'ग्रेट डिप्रेशन'मुळे रसातळाला गेली होती आणि त्यात आता एक मोठे राजकीय संकट उभे राहिले होते.
जुलै १९३२ च्या निवडणुकांमध्ये ३७% मते मिळवून हिटलरचा नाझी पक्ष संसदेतील (राईशस्टॅग) सर्वात मोठा पक्ष बनला होता. लोकशाहीच्या नियमानुसार संसदेत ज्या पक्षाचे बहुमत असते, त्या पक्षाच्या नेत्याला पंतप्रधान म्हणजेच 'चान्सलर' (Chancellor) बनवले जाते. पण जर्मनीचा ८४ वर्षांचा राष्ट्राध्यक्ष पॉल फॉन हिंडनबर्ग (Paul von Hindenburg) याला हिटलरचा प्रचंड तिरस्कार होता. हिंडनबर्गने स्पष्ट सांगितले होते, "मी या रस्त्यावरच्या बडबड्या ऑस्ट्रियन सैनिकाच्या हाती जर्मनीची सत्ता कधीही देणार नाही!"
पण हिंडनबर्गची अडचण अशी होती की नाझी पक्षाच्या पाठिंब्याशिवाय संसदेत कोणतेही सरकार टिकत नव्हते. आणि याच राजकीय गोंधळात, राजकारणाच्या पडद्यामागे एका भयंकर डावाची सुरुवात झाली.
जर्मनीचा माजी चान्सलर आणि एक अत्यंत चतुर राजकारणी, फ्रान्झ फॉन पापेन (Franz von Papen) याने हिंडनबर्गला एक प्रस्ताव दिला. पापेनला वाटत होते की हिटलर हा फक्त रस्त्यावर भाषणे देणारा एक अशिक्षित नेता आहे, त्याला राजकारण कसे चालवायचे हे माहीत नाही. पापेनने हिंडनबर्गला समजावले, "अध्यक्ष महोदय, आपण हिटलरला चान्सलर बनवूया. पण त्याच्या मंत्रीमंडळात आपले जुने आणि अनुभवी मंत्री भरूया. मी स्वतः व्हाईस-चान्सलर बसेन. अशा प्रकारे सत्ता हिटलरच्या नावाने असली, तरी तिची दोरी आपल्याच हातात राहील."
पापेनला अति-आत्मविश्वास होता. तो त्याच्या मित्रांना गर्वाने म्हणाला होता, "दोन महिन्यांच्या आत आपण हिटलरला एका कोपऱ्यात इतके दाबून टाकू की तो उंदरासारखा ची-ची करेल!"
पापेनच्या या चुकीच्या सल्ल्याला बळी पडून हिंडनबर्गने अखेर आपला निर्णय बदलला.
३० जानेवारी १९३३. हा तो काळा दिवस होता, ज्या दिवशी जगाचा इतिहास कायमचा बदलणार होता. राष्ट्राध्यक्ष हिंडनबर्गच्या कार्यालयात अॅडॉल्फ हिटलरने जर्मनीचा चान्सलर म्हणून शपथ घेतली! जो हिटलर १९२४ मध्ये तुरुंगात एक सामान्य कैदी होता, तो आज अवघ्या ९ वर्षांत जर्मनीचा सर्वोच्च नेता बनला होता.
त्या रात्री बर्लिनच्या रस्त्यांवर नाझींनी एक भव्य 'मशाल मार्च' (Torchlight Parade) काढला. लाखो 'ब्राउनशर्ट्स' सैनिक हातात पेटत्या मशाली घेऊन सैनिकी थाटात चालत होते. खिडकीतून हे सर्व पाहताना हिटलरच्या चेहऱ्यावर एक क्रूर हास्य होते. पापेनला वाटले होते की तो हिटलरला नियंत्रणात ठेवेल, पण हिटलरने मनातल्या मनात विचार केला होता—"तुम्ही मला सत्तेची चावी दिली आहे, आता मी हा दरवाजाच कायमचा बंद करून टाकणार आहे."
जगाची प्रतिक्रिया: डोळ्यांवर बांधलेली पट्टी
जेव्हा अॅडॉल्फ हिटलर जर्मनीचा चान्सलर बनला, तेव्हा या बातमीने संपूर्ण जगात खळबळ उडवून दिली. पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, जगातील बड्या देशांना येणाऱ्या या महाविनाशाची अजिबात जाणीव नव्हती!
रोम (इटली) मध्ये, बेनितो मुसोलिनीने जेव्हा ही बातमी ऐकली, तेव्हा त्याला एकीकडे आनंद झाला की त्याच्या 'फॅसिझम'चा जर्मनीत विजय झाला आहे. पण दुसरीकडे, त्याचा अहंकार त्याला सत्य पाहू देत नव्हता. मुसोलिनीने आपल्या अधिकाऱ्यांना गर्वाने सांगितले, "तो सत्तेत आला असला तरी तो माझाच विद्यार्थी आहे. जर्मनीसारख्या मोठ्या देशाचा गाडा हाकणे या नवशिक्या माथेफिरूच्या आवाक्याबाहेरचे आहे. तो फार काळ टिकणार नाही!"
लंडन आणि वॉशिंग्टन (ब्रिटन आणि अमेरिका) मध्ये, राजकारणी आणि वृत्तपत्रांनी हिटलरची अक्षरशः खिल्ली उडवली. ब्रिटिश आणि अमेरिकन वर्तमानपत्रांनी लिहिले की, "हा हिटलर फक्त एक विदूषक आहे. तो फक्त आरडाओरडा करून भाषणे देऊ शकतो, सरकार चालवणे त्याला कधीच जमणार नाही. सहा महिन्यांतच तो सत्तेतून फेकला जाईल." अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष फ्रँकलिन डी. रूझवेल्ट आणि ब्रिटनच्या नेत्यांना वाटले की हिटलर सत्तेत आल्यामुळे जर्मनीमधील कम्युनिझमचा धोका टळेल आणि तो रशियाविरुद्ध एक मजबूत भिंत बनेल.
पण पॅरिस (फ्रान्स) मध्ये मात्र भीतीचे आणि तणावाचे वातावरण होते. फ्रान्स आणि जर्मनीची सीमा एकमेकांना लागून होती. फ्रान्सच्या नेत्यांनी हिटलरचे 'माइन काम्फ' हे पुस्तक वाचले होते. त्यांना माहीत होते की हा माणूस फक्त कम्युनिस्टांना संपवायला आलेला नाही, तर तो व्हर्सायच्या तहाचा आणि फ्रान्सचा सूड घेण्यासाठीच सत्तेत आला आहे. फ्रान्सचे लष्कर सतर्क झाले.
संपूर्ण जग हिटलरकडे एक 'अल्पकालीन विनोद' म्हणून पाहत होते. पण हिटलरला हुकूमशहा (Dictator) बनण्यासाठी अद्याप दोन मोठे अडथळे पार करायचे होते—संसद (Reichstag), जिथे अजूनही इतर पक्षांचे खासदार होते आणि कम्युनिस्ट पक्ष!
सत्तेत आल्यावर अवघ्या २७ दिवसांतच हिटलरने एक भयानक डाव रचला!
२७ फेब्रुवारी १९३३ ची रात्र. बर्लिनच्या मध्यभागी असलेल्या जर्मनीच्या भव्य संसद भवनातून (Reichstag Building) अचानक आगीचे लोळ उठू लागले. संपूर्ण संसद भवन भयानक आगीत भस्मसात होत होते!
ही आग कोणी लावली? काहींच्या मते ही आग स्वतः नाझींनीच लावली होती. पण आगीच्या ठिकाणी पोलिसांना 'मारिनस व्हॅन डर लुब्बे' नावाचा एक डच कम्युनिस्ट तरुण सापडला.
हिटलरला नेमके हेच हवे होते! आगीच्या ज्वालांकडे पाहत हिटलरने तात्काळ घोषणा केली, "ही आग कम्युनिस्टांनी लावली आहे! हा जर्मनीमध्ये कम्युनिस्ट क्रांती घडवून आणण्याचा आणि सरकार उलथवून टाकण्याचा एक मोठा कट आहे!"
हिटलरने या आगीचा पुरेपूर फायदा उचलला. दुसऱ्याच दिवशी त्याने म्हाताऱ्या राष्ट्राध्यक्ष हिंडनबर्गकडून एका अत्यंत धोकादायक आदेशावर स्वाक्षरी करून घेतली—'राईशस्टॅग फायर डिक्री' (Reichstag Fire Decree).
या एका कागदाने जर्मनीतील लोकशाहीचा अक्षरशः खून केला. या आदेशानुसार नागरिकांचे सर्व मूलभूत अधिकार (भाषण स्वातंत्र्य, वृत्तपत्रांचे स्वातंत्र्य) रातोरात रद्द करण्यात आले. पोलिसांना कोणालाही कोणत्याही कारणाशिवाय अटक करण्याचा अमर्याद अधिकार मिळाला. हिटलरच्या खाजगी फौजेने (SA आणि SS) देशभरातील हजारो कम्युनिस्ट नेत्यांना आणि विरोधकांना घरातून खेचून बाहेर काढले आणि त्यांना थेट 'छळछावण्यांमध्ये' (Concentration Camps) डांबले.
जर्मनीमध्ये आता कायदा आणि न्याय नावाची कोणतीही गोष्ट उरली नव्हती. फ्रान्झ फॉन पापेन उंदरासारखा कोपऱ्यात फेकला गेला होता आणि हिटलरने अवघ्या एका महिन्यात जर्मनीच्या लोकशाहीचे रूपांतर एका भयंकर हुकूमशाहीत केले होते.
पण हिटलर अजूनही पूर्णपणे समाधानी नव्हता. संसदेतील विरोधक संपले होते, पण त्याच्या स्वतःच्याच नाझी पक्षात असे काही लोक होते, जे भविष्यात त्याच्यासाठी धोका बनू शकत होते. यामध्ये होता त्याचा सर्वात जुना मित्र आणि २० लाख सैनिकांची फौज असलेल्या 'ब्राउनशर्ट्स' (SA) चा प्रमुख—अर्न्स्ट रोहम (Ernst Röhm).
हिटलरला आता सत्तेसाठी स्वतःच्याच मित्रांच्या रक्ताने हात माखायचे होते!
