దేవలోకమంతా ఒక్కసారిగా భయాందోళనలకు గురైంది. సమస్త జగత్తుకు రక్షకుడైన శ్రీమహావిష్ణువు శిరస్సు అదృశ్యమైంది! సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలకు ఆధారమైన పరమాత్మకు ఇటువంటి విపత్తు సంభవించడం దేవతల ఊహకందని పరిణామం. నిశ్చలంగా ఉన్న నారాయణుని దేహాన్ని చూసి బ్రహ్మ, మహేశ్వరులు కూడా దిగ్భ్రాంతి చెందారు. అసలు విష్ణుమూర్తికి ఈ పరిస్థితి ఎందుకు ఏర్పడింది? జగన్మాత సంకల్పంలో దాగిన రహస్యమేమిటి? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానమే శ్రీమద్దేవీ భాగవతం ప్రథమ స్కంధంలోని హయగ్రీవావతార మహత్తర ఉపాఖ్యానం.
ఒకప్పుడు శ్రీమహావిష్ణువు పదివేల సంవత్సరాలపాటు భీకరమైన యుద్ధం చేసి అలసిపోయాడు. యుద్ధానంతరం ప్రశాంతమైన ప్రదేశంలో పద్మాసనంలో కూర్చుని, తన భారీ ధనుస్సును నేలపై నిలబెట్టి, దాని పైభాగంపై తలను ఆనించి గాఢమైన యోగనిద్రలోకి వెళ్లాడు.
అదే సమయంలో బ్రహ్మ, మహేశ్వరుడు, ఇంద్రుడు తదితర దేవతలు ఒక మహాయజ్ఞం నిర్వహించడానికి సిద్ధమయ్యారు. యజ్ఞాధిపతియైన శ్రీమహావిష్ణువు అనుగ్రహం అవసరమని భావించి ఆయనను వెతుక్కుంటూ బయలుదేరారు. చివరకు యోగనిద్రలో ఉన్న నారాయణుని దర్శించారు.
‘‘మహాదేవా! జగన్నాథుడు గాఢనిద్రలో ఉన్నాడు. ఆయనను మేల్కొలపకుండా యజ్ఞకార్యం ఎలా పూర్తిచేయగలం?’’ అని ఇంద్రుడు ఆందోళన వ్యక్తం చేశాడు.
‘‘నిద్రలో ఉన్నవారిని అకారణంగా మేల్కొలపడం సముచితం కాదు. అయినప్పటికీ లోకకల్యాణం కోసం ఈ కార్యాన్ని నిర్వహించాల్సిన అవసరముంది’’ అని మహేశ్వరుడు బదులిచ్చాడు.
అప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు ఒక చెదపురుగును సృష్టించి, ధనుస్సు నేలకు ఆనుకున్న భాగాన్ని కొరకమని ఆదేశించాడు. ధనుస్సు స్థానం మారితే కలిగే కదలికతో విష్ణుమూర్తి మేల్కొంటాడని భావించాడు.
అయితే ఊహించని విపత్తు సంభవించింది. చెదపురుగు ధనుస్సును కొరకడంతో బిగుతుగా ఉన్న వింటినారి ఒక్కసారిగా తెగిపోయింది. భయంకరమైన ధ్వనితో ధనుస్సు పైకి ఎగిసిపడింది. ఆ పెను ప్రభావానికి విష్ణుమూర్తి శిరస్సు తెగి అదృశ్యమైంది.
బ్రహ్మాండమంతా కంపించింది. సముద్రాలు అల్లకల్లోలమయ్యాయి. దిక్కులు చీకటితో నిండిపోయాయి. దేవతలందరూ భయంతో నిశ్చేష్టులయ్యారు.
‘‘జగన్నాథా! సమస్త లోకాలకు రక్షణ కల్పించే నీకే ఇటువంటి విపత్తు సంభవిస్తే మాకు దిక్కెవరు?’’ అంటూ వారు విలపించారు.
అప్పుడు దేవగురువు బృహస్పతి వారిని ఓదార్చాడు. కేవలం దుఃఖించడం వల్ల ప్రయోజనం లేదని, సమస్య పరిష్కారానికి వివేకంతో ప్రయత్నించాలని ఉపదేశించాడు.
దైవం పురుషకారశ్చ దేవేశ సదృశావుభౌ । ఉపాయశ్చ విధాతవ్యో దైవాత్ఫలతి సర్వథా ॥
(దేవీ భాగవతం 1.5.41)
దైవానుగ్రహం, మానవ ప్రయత్నం రెండూ ముఖ్యమైనవని, కష్టకాలంలో నిరాశ చెందకుండా తగిన పరిష్కారాన్ని అన్వేషించాలని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.
బ్రహ్మదేవుడు కూడా దేవతలను సముదాయిస్తూ, సమస్త విశ్వానికి మూలమైన ఆదిపరాశక్తిని ఆరాధించడమే ఈ సంకటాన్ని అధిగమించే మార్గమని సూచించాడు. జగన్మాత అనుగ్రహంతో అసాధ్యమనుకున్న కార్యాలు సైతం సాధ్యమవుతాయని వివరించాడు.
చింతయంతు మహామాయాం విద్యాదేవీం సనాతనీమ్ । సా విధాస్యతి నః కార్యం నిర్గుణా ప్రకృతిః పరా ॥
(దేవీ భాగవతం 1.5.48)
‘‘సనాతనమైన విద్యాస్వరూపిణి, నిర్గుణ పరాప్రకృతి అయిన మహామాయను ధ్యానించండి. ఆమె మన సంకటాన్ని తొలగించి కార్యసిద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది’’ అని దీని అర్థం.
అనంతరం దేవతలందరూ వేదమంత్రాలతో జగన్మాతను స్తుతించడం ప్రారంభించారు. సమస్త సృష్టికి మూలకారణమైన పరాశక్తిని శరణు వేడుతూ తమను రక్షించాలని ప్రార్థించారు.
నమో దేవి మహామాయే విశ్వోత్పత్తికరే శివే । నిర్గుణే సర్వభూతేశి మాతః శంకరకామదే ॥
(దేవీ భాగవతం 1.5.53)
‘‘విశ్వాన్ని సృష్టించే మహామాయా! మంగళస్వరూపిణీ! త్రిగుణాలకు అతీతమైన పరాశక్తీ! సమస్త జీవులకు అధిష్ఠానదేవతవైన జగన్మాతా! నీకు నమస్కారాలు’’ అని దేవతలు ప్రార్థించారు.
ఆ ప్రార్థనకు ప్రసన్నమైన జగన్మాత అశరీరవాణిగా తన సంకల్పంలోని రహస్యాన్ని వెల్లడించింది.
పూర్వం హయగ్రీవుడనే మహాబలశాలి రాక్షసుడు సరస్వతీ నదీతీరంలో కఠోరమైన తపస్సు చేశాడు. అతని తపస్సుకు ప్రసన్నమైన పరాశక్తి వరం కోరుకోమని అనుగ్రహించింది. మరణమే లేని వరాన్ని కోరుకున్న ఆ అసురుడికి అది సాధ్యం కాదని జగన్మాత తెలియజేసింది.
అప్పుడు తనను ఓడించగలవారు ఎవరూ ఉండరనే అహంకారంతో హయగ్రీవుడు ఒక విచిత్రమైన వరాన్ని కోరుకున్నాడు.
‘‘అమ్మా! గుర్రపు ముఖం కలిగిన వ్యక్తి చేతిలో తప్ప మరెవరి వల్లనూ నాకు మరణం సంభవించకూడదు!’’
జగన్మాత అతని కోరికను అనుగ్రహించింది. ఆ వరాన్ని పొందిన హయగ్రీవాసురుడు ముల్లోకాలను పీడించడం ప్రారంభించాడు. దేవతలను, మహర్షులను వేధిస్తూ ధర్మకార్యాలకు విఘాతం కలిగించాడు. గుర్రపు ముఖంతో తనను ఎదుర్కోగల మహాశక్తి ఎక్కడా లేదని భావించిన అతడు అహంకారంతో విర్రవీగాడు.
ఈ పరిస్థితిని వివరించిన జగన్మాత, విష్ణుమూర్తి శిరస్సు అదృశ్యం కావడం వెనుకనున్న దివ్యసంకల్పాన్ని తెలియజేసింది. నారాయణునికి గుర్రపు శిరస్సును అమర్చడం ద్వారా హయగ్రీవ రూపాన్ని ప్రసాదిస్తే, ఆయన ఆ రాక్షసుడిని సంహరించి ధర్మాన్ని పునరుద్ధరిస్తాడని ఆదేశించింది.
దేవతలందరూ పరమానందంతో విశ్వకర్మను ఆశ్రయించారు. జగన్మాత ఆజ్ఞ ప్రకారం ఆయన గుర్రపు శిరస్సును విష్ణుమూర్తి దేహానికి అమర్చాడు. పరాశక్తి అనుగ్రహంతో నారాయణుడు అశ్వముఖంతో దివ్యతేజస్సును ప్రసరింపజేస్తూ హయగ్రీవరూపంలో ఆవిర్భవించాడు.
అనంతరం హయగ్రీవాసురుడితో జరిగిన యుద్ధంలో విష్ణుమూర్తి విజయం సాధించాడు. వరబలంతో అహంకరించి లోకాలను పీడించిన రాక్షసుడు అంతమయ్యాడు. దేవతలు, మహర్షులు భయవిముక్తులై తమ ధర్మకార్యాలను కొనసాగించారు.
హయగ్రీవుని సంహారంతో జగన్మాత సంకల్పం నెరవేరింది. విశ్వవ్యవస్థకు ఎదురైన మహావిఘ్నం తొలగిపోయింది. ఈ అద్భుతమైన అవతారగాథను ముగిస్తూ దేవీ భాగవతం ఇలా తెలియజేస్తుంది.
య ఇదం శుభమాఖ్యానం శృణ్వంతి భువి మానవాః । సర్వదుఃఖవినిర్ముక్తాస్తే భవంతి న సంశయః ॥
(దేవీ భాగవతం 1.5.111)
ఈ పవిత్రమైన ఉపాఖ్యానాన్ని శ్రద్ధతో వినేవారు దుఃఖాల నుంచి విముక్తి పొందుతారని పురాణం ఫలశ్రుతిగా పేర్కొంటుంది.
శ్రీహయగ్రీవుడు వైష్ణవ సంప్రదాయంలో విద్య, జ్ఞానం, ప్రజ్ఞలకు అధిష్ఠానదైవంగా ఆరాధించబడుతున్నాడు. విద్యాభ్యాసాన్ని ప్రారంభించేవారు, శాస్త్రాధ్యయనంలో నిమగ్నమయ్యేవారు ఆయనను స్మరించడం ఆనవాయితీ. ఈ అవతారం కేవలం అసుర సంహారానికి సంబంధించినది మాత్రమే కాదు. అజ్ఞానాన్ని తొలగించి ధర్మజ్ఞానాన్ని పరిరక్షించే దైవశక్తికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.
ఈ కథలో మరొక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక సందేశం దాగి ఉంది. దేవతలు ఊహించని విపత్తును ఎదుర్కొన్నప్పుడు నిరాశలో మునిగిపోలేదు. సమస్యకు పరిష్కారం కనుగొనే ప్రయత్నంతోపాటు దైవానుగ్రహాన్ని ఆశ్రయించారు. చివరకు విపత్తుగా కనిపించిన సంఘటనే లోకకల్యాణానికి మార్గమైంది.
జీవితంలో ఎదురయ్యే ప్రతి విపత్తు అంతిమ పరాజయం కాదు. కొన్నిసార్లు మనకు అర్థంకాని పరిణామాల వెనుక గొప్ప పరివర్తనకు అవకాశం దాగి ఉంటుంది. అహంకారంతో సంపాదించిన శక్తి వినాశనానికి దారితీస్తే, వినయంతో పొందిన జ్ఞానం లోకకల్యాణానికి ఉపయోగపడుతుంది. జగన్మాత అనుగ్రహంతో అవతరించిన హయగ్రీవస్వామి బోధించే శాశ్వత సత్యమిదే—నిజమైన విజయం శత్రువును జయించడంలోనే కాదు, అజ్ఞానాన్ని తొలగించి జ్ఞానజ్యోతిని వెలిగించడంలో ఉంది!
