વારાણસીના ગંગા ઘાટ પર સવારનો સમય હતો. સૂર્યની કિરણો ગંગાના પાણી પર સોનેરી ચાદર પાથરી રહી હતી. ઘાટ પર ભક્તોની ભીડ હતી. કોઈ પૂજા કરતું હતું, કોઈ દીવો વહાવતું હતું અને કોઈ ગંગામાં ડૂબકી લગાવી પોતાના પાપ ધોવાની આશા રાખતું હતું.
એ જ ભીડમાં એક માણસ ઊભો હતો—રઘુનાથ શેઠ.
પૈસાની કોઈ કમી નહોતી. શહેરમાં તેની મોટી દુકાન હતી, બે મકાનો હતાં અને લોકો તેને “શેઠ” કહીને માન આપતા.
પણ પૈસાની સાથે તેનું હૃદય મોટું થયું નહોતું.
રઘુનાથ ખૂબ જ સ્વાર્થી માણસ હતો.
ગરીબ માણસ તેની દુકાન પર આવે તો તેને કલાકો ઊભો રાખે. કોઈ ઉધાર માંગે તો અપમાન કરીને કાઢી મૂકે. કામ કરતા માણસોને યોગ્ય મહેનતાણું આપતો નહીં. પોતાના ભાઈ સાથે મિલકત માટે ઝઘડો કરીને તેને ઘર છોડવા મજબૂર કર્યો હતો.
એક વખત તો તેના જ ઘરમાં કામ કરતી વૃદ્ધ ગંગાબેનને તેણે નાની ભૂલ બદલ બધાની સામે અપમાનિત કરી હતી.
ગંગાબેનની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા હતા.
તેમણે એટલું જ કહ્યું હતું,
“શેઠ, પૈસા બધું ખરીદી શકે… પણ કોઈની આંખનું પાણી ખરીદી શકતા નથી.”
રઘુનાથે હસીને કહ્યું હતું,
“જાઓ, તમારું કામ કરો. આ દુનિયામાં નબળા માણસની કોઈ કિંમત નથી.”
ગંગાબેન ચૂપચાપ ચાલી ગયાં.
સમય પસાર થયો.
એક દિવસ રઘુનાથને અચાનક વિચાર આવ્યો કે પોતે ઘણાં પાપ કર્યા છે. તેણે નક્કી કર્યું કે ગંગામાં સ્નાન કરીને બધા પાપ ધોઈ નાખશે.
તે કાશી ગયો.
ગંગામાં ડૂબકી લગાવીને બહાર આવ્યો અને ગર્વથી બોલ્યો,
“હવે મારાં બધા પાપ ધોવાઈ ગયાં.”
પાસે બેઠેલા એક વૃદ્ધ સાધુએ તેની વાત સાંભળી.
સાધુ હળવેથી હસ્યા.
રઘુનાથે પૂછ્યું,
“હસો છો કેમ?”
સાધુએ કહ્યું,
“તમે ગંગામાં નાહ્યા છો કે તમારા કર્મોમાં?”
રઘુનાથને વાત સમજાઈ નહીં.
સાધુ બોલ્યા,
“ગંગાનું પાણી શરીરની ધૂળ ધોઈ શકે છે. પણ માણસના કર્મોની ધૂળ માણસે પોતે જ ધોવી પડે.”
“પણ મેં ગંગામાં સ્નાન કર્યું છે.”
“હા,” સાધુ બોલ્યા, “પણ જેમને તમે રડાવ્યા છે, તેમનાં આંસુનું શું?”
આ શબ્દો રઘુનાથના હૃદયમાં વાગી ગયા.
તે રાત્રે તેને ઊંઘ આવી નહીં.
તેને ગંગાબેન યાદ આવ્યાં.
ભાઈ યાદ આવ્યો.
દુકાનમાં કામ કરતા ગરીબ મજૂરો યાદ આવ્યા.
એ બધા ચહેરાઓ એક પછી એક તેની આંખો સામે આવતા રહ્યા.
બીજા દિવસે રઘુનાથ પોતાના શહેરમાં પાછો ફર્યો.
સૌથી પહેલાં તે ગંગાબેનના ઘરે ગયો.
ગંગાબેન હવે ખૂબ વૃદ્ધ થઈ ગયાં હતાં.
રઘુનાથ તેમના પગે પડી ગયો.
“મા… મને માફ કરી દો.”
ગંગાબેનની આંખોમાં ફરી આંસુ આવી ગયાં.
પણ આ વખતે એ આંસુ દુઃખના નહોતા.
તેમણે રઘુનાથના માથા પર હાથ મૂક્યો.
“બેટા, હું તો તને એ દિવસે જ માફ કરી દીધો હતો. પણ તું પોતાને ક્યારે માફ કરીશ?”
રઘુનાથ પાસે કોઈ જવાબ નહોતો.
તે દિવસે તેણે નક્કી કર્યું કે હવે ગંગામાં નહીં, પોતાના વર્તનમાં ડૂબકી લગાવશે.
તેણે મજૂરોના બાકી પૈસા ચૂકવ્યા. ભાઈને શોધીને તેની માફી માંગી. ગરીબ લોકોને મદદ કરવાનું શરૂ કર્યું.
પણ જીવન હંમેશાં બધું તરત પાછું આપતું નથી.
થોડાં વર્ષો પછી રઘુનાથનો ધંધો પડી ગયો. પૈસા ગયા. મકાનો વેચવા પડ્યાં.
જે લોકો પહેલાં તેની આસપાસ ફરતા હતા, એ બધા દૂર થઈ ગયા.
એક દિવસ તે બીમાર પડ્યો.
ઘરમાં એકલો પડ્યો હતો.
એ સમયે તેને સમજાયું કે તેણે આખી જિંદગી લોકોના દિલ દુભાવ્યાં હતાં, તેથી આજે તેની પાસે પોતાના કહેવાય એવો માણસ પણ નહોતો.
તે રડવા લાગ્યો.
એ જ સમયે ગંગાબેન ત્યાં આવી પહોંચ્યાં.
તેમણે તેની સેવા કરી.
રઘુનાથે રડતાં કહ્યું,
“મા… મેં આખી જિંદગી લોકોને રડાવ્યા. આજે મને સમજાયું કે કોઈને રડાવવું કેટલું મોટું પાપ છે.”
ગંગાબેને કહ્યું,
“બેટા, જીવનનો સૌથી મોટો ધર્મ એ છે કે આપણા કારણે કોઈની આંખમાં આંસુ ન આવે.”
રઘુનાથની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં.
તે દિવસે તેને સમજાયું—
ગંગામાં નાહવાથી પાપ નથી ધોવાતા.
પાપ ત્યારે ધોવાય છે જ્યારે માણસ પોતાના ખોટા કર્મને સ્વીકારે, દિલથી માફી માંગે અને પોતાનું વર્તન બદલે.
કારણ કે—
“તમે કોઈને રડાવશો તો ગંગામાં હજારો ડૂબકી લગાવો, કર્મ તમારી પાછળ આવશે જ. અને તમે કોઈની આંખમાં આંસુ લાવ્યા છે, તો એક દિવસ એ જ આંસુનો સ્વાદ તમારે પણ ચાખવો પડશે.”
ગંગા પવિત્ર છે, પરંતુ માણસનું હૃદય પવિત્ર થાય ત્યારે જ જીવન સાચે પવિત્ર બને છે.
