सप्टेंबर १९३९ मध्ये पोलंडचा विध्वंस झाल्यानंतर संपूर्ण युरोपमध्ये एक विचित्र आणि भयावह शांतता पसरली होती. ब्रिटन आणि फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध अधिकृतपणे युद्ध पुकारले होते, पण प्रत्यक्षात सीमेवर कोणतीही मोठी लढाई होत नव्हती. हिवाळा येऊन गेला, पण ना फ्रान्सने जर्मनीवर हल्ला केला, ना जर्मनीने फ्रान्सवर. या ७ ते ८ महिन्यांच्या काळाला इतिहासात खोटे युद्ध किंवा फोनी वॉर म्हटले जाते. युरोपला वाटत होते की कदाचित हिटलर आता शांत बसेल. पण ही शांतता एखाद्या महाभयंकर वादळापूर्वीची शांतता होती. हिटलर आणि त्याचे सेनापती एका अशा वादळाची तयारी करत होते, जे संपूर्ण युरोपचा नकाशा कायमचा बदलून टाकणार होते.
हिटलरचे पुढचे सर्वात मोठे आणि महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य होते—फ्रान्स!
फ्रान्सच्या लष्कराला त्यावेळी युरोपमधील सर्वात बलाढ्य आणि शक्तिशाली लष्कर मानले जायचे. पहिल्या महायुद्धात याच फ्रान्सने जर्मनीला धूळ चारली होती. याच विजयाच्या गर्वात आणि अतिआत्मविश्वासात फ्रान्सचे सेनापती वावरत होते. त्यांना वाटत होते की जर जर्मनीने हल्ला केलाच, तर आपण त्यांना सहज रोखू शकू. या आत्मविश्वासाचे सर्वात मोठे कारण होते फ्रान्सने जर्मनीच्या सीमेवर उभारलेली मॅजिनो लाईन.
मॅजिनो लाईन म्हणजे केवळ एक भिंत नव्हती, तर ती मानवी इतिहासातील सर्वात मोठी आणि अभेद्य अशी लष्करी तटबंदी होती. जर्मनीच्या सीमेला लागून शेकडो किलोमीटर लांब पसरलेल्या या तटबंदीमध्ये जमिनीखाली बांधलेले महाकाय बंकर होते, तोफा होत्या, सैनिकांना राहण्यासाठी जमिनीखालील गावे होती आणि स्वतःची रेल्वे व्यवस्थाही होती. फ्रान्सच्या सेनापतींना १०० टक्के खात्री होती की जगातील कोणतेही लष्कर ही मॅजिनो लाईन कधीच ओलांडू शकणार नाही.
पण फ्रान्सचे सेनापती पहिल्या महायुद्धाच्या जुन्याच तंत्राने विचार करत होते, तर इकडे जर्मनीचे सेनापती आधुनिक आणि विजेसारख्या वेगवान युद्धाची, म्हणजेच ब्लिट्झक्रेगची आखणी करत होते.
जर्मनीचा अत्यंत हुशार सेनापती एरिक फॉन मॅनस्टाईन याने हिटलरसमोर एक असा धक्कादायक प्लॅन मांडला, ज्याने फ्रान्सच्या पायाखालची जमीन सरकवली. मॅनस्टाईन म्हणाला की आपण मॅजिनो लाईनवर समोरून हल्ला करायचाच नाही. त्याऐवजी आपण आपले रणगाडे एका अशा रस्त्यावरून नेऊ, ज्याचा फ्रान्सने स्वप्नातही विचार केला नसेल—आर्डेन्सचे जंगल!
आर्डेन्स हे बेल्जियम आणि फ्रान्सच्या सीमेवर असलेले एक अत्यंत घनदाट, डोंगराळ आणि दलदलीचे जंगल होते. फ्रान्सच्या लष्करी तज्ज्ञांचे ठाम मत होते की या घनदाट जंगलातून महाकाय रणगाडे येऊच शकत नाहीत. त्यामुळे फ्रान्सने या जंगलाच्या बाजूने अत्यंत कमी सैन्य ठेवले होते. आणि नेमका याच चुकीचा फायदा जर्मनीने उचलला.
१० मे १९४०: इतिहासातील सर्वात थरारक आणि नाट्यमय दिवस
१० मे १९४० हा दुसऱ्या महायुद्धाच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा दिवस ठरला. कारण या एकाच दिवशी दोन अत्यंत मोठ्या आणि जग बदलणाऱ्या घटना घडल्या.
एकीकडे, १० मे च्या पहाटे हिटलरच्या आदेशावरून हजारो जर्मन रणगाड्यांनी आणि लाखो सैनिकांनी फ्रान्सच्या दिशेने कूच केली. आणि दुसरीकडे, बरोबर याच वेळी ब्रिटनची राजधानी लंडनमध्ये एक मोठा राजकीय भूकंप झाला. हिटलरच्या खोट्या आश्वासनांवर विश्वास ठेवणारे आणि देशाला युद्धाच्या खाईत ढकलणारे ब्रिटनचे पंतप्रधान नेव्हिल चेंबरलेन यांना जनतेच्या आणि संसदेच्या प्रचंड दबावामुळे राजीनामा द्यावा लागला. आणि त्यांच्या जागी विन्स्टन चर्चिल यांनी ब्रिटनचे नवे पंतप्रधान म्हणून शपथ घेतली. युद्धाची आणि ब्रिटनच्या अस्तित्वाची सूत्रे आता खऱ्या अर्थाने चर्चिलच्या हातात आली होती.
तिकडे फ्रान्सच्या सीमेवर जर्मन सेनापती हेंज गुडेरियन याच्या नेतृत्वाखाली हजारो जर्मन पँझर रणगाड्यांनी आर्डेन्सच्या घनदाट जंगलात प्रवेश केला. जे काम अशक्य मानले जात होते, ते जर्मन लष्कराने अवघ्या तीन दिवसांत करून दाखवले. झाडे तोडत, रस्ते बनवत जर्मन रणगाड्यांनी जंगल पार केले आणि ते फ्रान्सच्या हद्दीत घुसले.
फ्रान्सच्या लष्कराला काही समजायच्या आतच जर्मन रणगाडे त्यांच्या मॅजिनो लाईनच्या थेट पाठीमागे पोहोचले होते! फ्रान्सचे बलाढ्य लष्कर एका रात्रीत पत्त्यांच्या बंगल्यासारखे कोसळले. जर्मन वायुसेनेने (लुफ्तवाफे) आकाशातून बॉम्बचा पाऊस पाडून फ्रान्सचे रस्ते, पूल आणि दळणवळण पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले.
डंकर्कचा महाभयंकर थरार आणि चर्चिलचा चमत्कार
जर्मन लष्कराचा वेग इतका भयंकर होता की, फ्रान्सच्या मदतीला आलेले ब्रिटनचे सुमारे ३ लाख सैनिक आणि फ्रान्सचे हजारो सैनिक चारी बाजूंनी घेरले गेले. त्यांना मागे हटत हटत फ्रान्सच्या उत्तरेला असलेल्या डंकर्क या समुद्रकिनाऱ्यावर यावे लागले. आता या सैनिकांच्या समोर अथांग समुद्र होता आणि पाठीमागे हिटलरचे हजारो रणगाडे मृत्यूचा सापळा लावून उभे होते.
पण इथे हिटलरकडून महायुद्धातील एक अत्यंत मोठी चूक झाली. नाझी वायुसेनेचा प्रमुख हरमन गोरिंग याने हिटलरला सांगितले की, आपले रणगाडे थांबवा, मी माझ्या विमानांद्वारे या सर्व ब्रिटिश सैनिकांना किनाऱ्यावरच बॉम्ब टाकून मारून टाकीन. हिटलरने रणगाड्यांना थांबण्याचा आदेश दिला.
याच एका चुकीचा फायदा ब्रिटनचे नवे पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांनी उचलला. त्यांनी डंकर्कच्या किनाऱ्यावर अडकलेल्या आपल्या सैनिकांना वाचवण्यासाठी ऑपरेशन डायनॅमो सुरू केले. चर्चिल यांनी ब्रिटनमधील सर्व सामान्य नागरिकांना आवाहन केले की ज्यांच्याकडे कोणत्याही प्रकारची बोट, जहाज किंवा अगदी मासेमारी करणारी छोटी नाव असेल, त्यांनी ती घेऊन डंकर्कच्या किनाऱ्यावर जावे.
पुढचे काही दिवस ब्रिटनच्या शेकडो सामान्य नागरिकांनी स्वतःचा जीव धोक्यात घालून डंकर्कवरून तब्बल ३ लाख ३८ हजार सैनिकांना जर्मन विमानांच्या बॉम्बफेकीतून सुरक्षितपणे वाचवून ब्रिटनमध्ये आणले. हा डंकर्कचा चमत्कार नसता, तर ब्रिटन त्याच दिवशी युद्ध हरला असता.
पॅरिसचा पाडाव आणि हिटलरचा क्रूर बदला
ब्रिटनचे सैन्य जीव वाचवून पळाल्यानंतर फ्रान्स आता पूर्णपणे उघडा पडला होता. फ्रान्सच्या सरकारमध्ये आणि लष्करामध्ये प्रचंड गोंधळ आणि भीतीचे वातावरण होते. त्यांनी शरणागती पत्करण्याचा निर्णय घेतला.
१४ जून १९४०. तो युरोपच्या इतिहासातील सर्वात काळा दिवस उजाडला. जर्मन लष्कर अत्यंत दिमाखात आणि शिस्तीत फ्रान्सची राजधानी पॅरिसमध्ये घुसले. ज्या पॅरिसने पहिल्या महायुद्धात जर्मनीचा भयंकर अपमान केला होता, तेच पॅरिस आज शांत आणि हतबल उभे होते. रस्त्यांच्या दुतर्फा उभे असलेले फ्रेंच नागरिक ढसाढसा रडत होते. आयफेल टॉवरवर फ्रान्सचा झेंडा उतरवून नाझींचा महाकाय स्वस्तिक असलेला लाल झेंडा फडकवण्यात आला. दुसऱ्या दिवशी हिटलर स्वतः एका विजेत्या सम्राटासारखा पॅरिसमध्ये आला आणि त्याने आयफेल टॉवरसमोर उभा राहून आपला फोटो काढला.
पण हिटलरचा खरा आणि सर्वात मोठा बदला अजून बाकी होता.
२२ जून १९४०. फ्रान्सला आता जर्मनीसमोर अधिकृतपणे शरणागती पत्करायची होती. यासाठी हिटलरने एक अत्यंत क्रूर, अपमानजनक आणि ऐतिहासिक नाट्य रचले. पहिल्या महायुद्धात, ११ नोव्हेंबर १९१८ रोजी जेव्हा जर्मनीचा पराभव झाला होता, तेव्हा फ्रान्सच्या सेनापतीने एका रेल्वेच्या डब्यात जर्मनीला बोलावून अत्यंत अपमानास्पद अटींवर त्यांना शरणागती पत्करायला लावली होती. तो रेल्वेचा डबा फ्रान्सने आपल्या विजयाचे प्रतीक म्हणून कॉम्पिएनच्या जंगलातील एका म्युझियममध्ये अत्यंत अभिमानाने जपून ठेवला होता.
हिटलरने तोच रेल्वेचा डबा त्या म्युझियमची भिंत तोडून बाहेर काढायला लावला. त्याने तो डबा बरोबर त्याच जंगलात आणि त्याच जागेवर आणून ठेवायला लावला, जिथे तो २२ वर्षांपूर्वी उभा होता.
२२ जूनला हिटलर अत्यंत रुबाबात आपल्या नाझी अधिकाऱ्यांसह त्या डब्यात गेला. त्याने फ्रान्सच्या अधिकाऱ्यांना त्याच खुर्च्यांवर बसायला लावले ज्यावर १९१८ मध्ये जर्मन अधिकारी बसले होते. हिटलरने फ्रान्सकडून अत्यंत कठोर आणि अपमानास्पद अशा शरणागतीच्या करारावर स्वाक्षरी घेतली. तो जर्मनीसाठी इतिहासातील सर्वात मोठा विजयाचा आणि फ्रान्ससाठी मानवी इतिहासातील सर्वात मोठ्या अपमानाचा क्षण होता.
करारावर स्वाक्षरी झाल्यावर हिटलर त्या रेल्वेच्या डब्यातून बाहेर आला. त्याचा आनंद गगनात मावत नव्हता. हिटलरच्या चेहऱ्यावर एक अत्यंत क्रूर हास्य होते आणि आनंदाच्या भरात तो तिथेच लहान मुलासारखा एक छोटी उडी मारून नाचू लागला. त्याचे ते नाचतानाचे दृश्य कॅमेरात कैद झाले आणि संपूर्ण जगात पसरले.
अवघ्या दीड महिन्यात फ्रान्स संपला होता. युरोपचा जवळपास संपूर्ण नकाशा आता हिटलरच्या नाझी रंगात रंगला होता. आता हिटलरच्या आणि जगावर राज्य करण्याच्या त्याच्या भयंकर स्वप्नामध्ये फक्त एकच अडथळा उभा होता. एक असा देश ज्याला चारी बाजूंनी समुद्राने वेढले होते आणि ज्याचे नेतृत्व आता एका अत्यंत जिद्दी माणसाकडे होते.
तो देश होता—विन्स्टन चर्चिलचा ब्रिटन!
