ब्रिटनच्या आकाशात झालेला अपमानास्पद पराभव हिटलरच्या जिव्हारी लागला होता. ब्रिटनला नमवता आले नाही, याचा अर्थ युद्ध आता लांबणार होते. पण हिटलरचा स्वभाव शांत बसण्याचा नव्हता. त्याचा खरा आणि सर्वात मोठा हेतू ब्रिटन किंवा फ्रान्स जिंकणे हा कधीच नव्हता. त्याच्या 'माईन काम्फ' या आत्मचरित्रात त्याने आधीच लिहून ठेवले होते की, जर्मन वंशाच्या लोकांना राहण्यासाठी आणि शेती करण्यासाठी जी अवाढव्य जागा (लेबेन्सरॉम) हवी आहे, ती जागा पूर्वेकडे, म्हणजेच रशियामध्ये आहे.
तसेच, हिटलर आणि नाझी पक्षाचा सर्वात मोठा वैचारिक शत्रू कोणता असेल, तर तो म्हणजे 'कम्युनिझम' (साम्यवाद). रशिया हा कम्युनिस्ट देश होता. ऑगस्ट १९३९ मध्ये हिटलरने रशियाचा हुकूमशहा जोसेफ स्टालिन याच्यासोबत जो 'अनाक्रमण करार' केला होता, तो केवळ एक तात्पुरता देखावा होता. पोलंड आणि फ्रान्सला संपवेपर्यंत रशियाने मध्ये पडू नये, यासाठी हिटलरने स्टालिनला खोटे वचन दिले होते. आता पश्चिम युरोप हिटलरच्या खिशात होता. त्यामुळे हिटलरने आपला मोर्चा पूर्वेकडे वळवला.
हिटलरने रशियावर हल्ला करण्यासाठी मानवी इतिहासातील सर्वात मोठी लष्करी मोहीम आखली. या भयंकर मोहिमेला नाव देण्यात आले—ऑपरेशन बार्बारोसा!
हिटलरचा अतिआत्मविश्वास आणि स्टालिनचा मूर्खपणा
हिटलरला वाटत होते की रशियावर विजय मिळवणे अत्यंत सोपे आहे. तो आपल्या सेनापतींना म्हणाला होता, आपल्याला फक्त रशियाच्या दरवाजावर एक जोरात लाथ मारायची आहे, आतली संपूर्ण सडलेली इमारत आपोआप खाली कोसळेल! हिटलरचा हा अतिआत्मविश्वास काही अंशी खराही होता, कारण रशियाचे लष्कर (रेड आर्मी) आतून पूर्णपणे कमकुवत झाले होते. आणि या कमकुवतपणाचे कारण दुसरा कोणी नसून स्वतः रशियाचा हुकूमशहा जोसेफ स्टालिन होता.
जसे आपण आधी ठरवले होते, इथे आपल्याला स्टालिनचा तो भयंकर चेहरा पाहणे गरजेचे आहे, जो इतिहासाच्या पानांमध्ये अनेकदा लपवला जातो. स्टालिन हा एक अत्यंत संशयी आणि क्रूर हुकूमशहा होता. त्याला सतत वाटायचे की त्याचेच लष्करी अधिकारी त्याच्याविरुद्ध बंड करतील आणि त्याला मारतील. या संशयातून स्टालिनने १९३६ ते १९३८ या काळात 'द ग्रेट पर्ज' नावाची एक भयंकर मोहीम राबवली होती.
या मोहिमेत स्टालिनने रशियाच्या रेड आर्मीतील ४५ हजार पेक्षा जास्त वरिष्ठ लष्करी अधिकारी, सेनापती आणि तज्ज्ञांना खोट्या आरोपांखाली अटक केली आणि त्यांना एका रात्रीत गोळ्या घालून मारून टाकले किंवा सायबेरियाच्या छळछावण्यांमध्ये मरण्यासाठी पाठवून दिले. ज्या अधिकाऱ्यांनी रशियाचे लष्कर उभे केले होते, त्यांनाच स्टालिनने मारून टाकले. त्यामुळे जेव्हा हिटलरने हल्ल्याची तयारी सुरू केली, तेव्हा रशियन लष्कराचे नेतृत्व करण्यासाठी अनुभवी अधिकारीच शिल्लक राहिले नव्हते. सर्व नवीन आणि अननुभवी लोक लष्कराच्या प्रमुख पदी बसले होते, जे स्टालिनच्या भीतीने थरथर कापत असत.
जर्मनी रशियावर हल्ला करणार आहे, याची माहिती स्टालिनच्या गुप्तहेरांनी त्याला अनेक महिने आधीच दिली होती. जपानमध्ये बसलेल्या रशियाच्या सर्वात मोठ्या गुप्तहेराने (रिचर्ड सोर्ज) तर जर्मनीच्या हल्ल्याची अचूक तारीखही स्टालिनला कळवली होती. अगदी ब्रिटनचे पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांनीही स्टालिनला गुप्त संदेश पाठवून सावध केले होते.
पण स्टालिनने या सर्व इशाऱ्यांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले. स्टालिनला वाटत होते की ब्रिटन मुद्दाम जर्मनी आणि रशियामध्ये भांडण लावण्याचा प्रयत्न करत आहे. स्टालिनला आपल्या गुप्तहेरांपेक्षा हिटलरच्या खोट्या करारावर जास्त विश्वास होता. त्याने आपल्या लष्कराला आदेश दिला होता की, जर कोणी सीमेवर जर्मनीविरुद्ध बचावाची तयारी केली, तर त्याला गोळ्या घातल्या जातील. स्टालिनच्या या एका हट्टीपणामुळे रशियाच्या कोट्यवधी लोकांचे प्राण पणाला लागले होते.
२२ जून १९४१: मानवी इतिहासातील सर्वात भयंकर हल्ला
२२ जून १९४१ च्या पहाटे ३ वाजून १५ मिनिटांनी. रशियाच्या सीमेवर अचानक जणू आकाश फाटले. हजारो जर्मन तोफांनी रशियाच्या हद्दीत आगीचा पाऊस पाडण्यास सुरुवात केली.
ऑपरेशन बार्बारोसाची व्याप्ती इतकी प्रचंड होती की आजपर्यंत मानवी इतिहासात एवढे मोठे लष्कर कधीही, कोणत्याही युद्धासाठी एकत्र आले नव्हते. तब्बल ३२ लाख जर्मन सैनिक, ३ हजार पेक्षा जास्त रणगाडे, ७ हजार तोफा आणि सुमारे ३ हजार लढाऊ विमाने एकाच वेळी रशियाच्या ३ हजार किलोमीटर लांब सीमेवर तीन वेगवेगळ्या दिशांनी आत घुसली.
उत्तर गट लेनिनग्राड शहराकडे, मध्य गट रशियाची राजधानी मॉस्कोकडे आणि दक्षिण गट युक्रेनच्या सुपीक प्रदेशाकडे निघाला.
जेव्हा जर्मन विमानांनी रशियाच्या विमानतळांवर बॉम्बफेक सुरू केली, तेव्हा रशियाची शेकडो विमाने जमिनीवरच उभी होती. जर्मन वैमानिकांनी अवघ्या एका दिवसात रशियाची २ हजार पेक्षा जास्त विमाने जमिनीवरच जाळून खाक केली. सीमेवरील रशियन सैनिकांना काय होत आहे, हेच समजत नव्हते. त्यांनी मॉस्कोला फोन करून विचारले, आमच्यावर बॉम्ब पडत आहेत, आम्ही काय करू? मॉस्कोवरून आदेश आला, काहीही करा पण गोळीबार करू नका, कदाचित जर्मन सैनिकांकडून चुकून गोळीबार होत असेल!
जेव्हा स्टालिनला हा हल्ला झाल्याचे समजले, तेव्हा त्याला इतका मोठा मानसिक धक्का बसला की तो सलग काही दिवस कोणाशीही बोलला नाही आणि स्वतःला एका खोलीत बंद करून बसला. त्याला वाटले की आता त्याचे अधिकारी त्याला मारून टाकतील. पण जेव्हा तो बाहेर आला, तेव्हा त्याने आपला सर्वात क्रूर चेहरा जगाला दाखवला.
स्टालिनची निर्दयता: स्वतःच्याच जनतेला मृत्यूच्या खाईत ढकलणे
जर्मन रणगाडे विजेच्या वेगाने रशियाच्या आत घुसत होते. रशियन लष्कराचे अक्षरशः तुकडे तुकडे झाले होते. पहिल्या काही आठवड्यांतच जर्मनीने रशियाचे ३० लाख पेक्षा जास्त सैनिक युद्धबंदी म्हणून पकडले.
इथे स्टालिनच्या क्रूरतेची परिसीमा पाहा. जेव्हा त्याचे लाखो सैनिक जर्मन वेढ्यात अडकले आणि त्यांनी जीव वाचवण्यासाठी शरणागती पत्करली, तेव्हा स्टालिनने त्यांच्याबद्दल कोणतीही सहानुभूती दाखवली नाही. उलट १६ ऑगस्ट १९४१ रोजी स्टालिनने 'ऑर्डर क्रमांक २७०' नावाचा एक भयंकर आदेश काढला. या आदेशानुसार, जो रशियन अधिकारी किंवा सैनिक युद्धात शरणागती पत्करेल, त्याला 'देशद्रोही' मानले जाईल. इतकेच नाही, तर त्या सैनिकांच्या कुटुंबातील लोकांना (त्यांच्या बायका-मुलांना) अटक करून त्यांना मजुरीच्या छावण्यांमध्ये (गुलाग) पाठवले जाईल!
म्हणजे सीमेवर लढणारा रशियन सैनिक जर्मनीच्या गोळ्या खाऊन मरणार, आणि जर तो चुकून पकडला गेला, तर स्टालिन त्याच्या निर्दोष कुटुंबाला उद्ध्वस्त करणार. स्टालिनला स्वतःच्या सैनिकांच्या प्राणांची कवडीचीही किंमत नव्हती.
याशिवाय स्टालिनने 'स्कोर्च्ड अर्थ' (Scorched Earth - जळती जमीन) नावाचे एक अत्यंत निर्दयी धोरण राबवले. जर्मन सैन्याला रशियात काहीही खायला मिळू नये, म्हणून स्टालिनने रशियन लष्कराला आदेश दिला की मागे हटताना आपलीच सर्व गावे, शेती, धान्याची कोठारे आणि घरे जाळून टाका. या धोरणामुळे लाखो सामान्य रशियन नागरिक, शेतकरी आणि लहान मुले बेघर झाली आणि अन्नाविना तडफडून मेली. स्टालिनने युद्धासाठी स्वतःच्याच जनतेचा बळी दिला होता.
निसर्गाचा कोप आणि मॉस्कोच्या वेशीवर जर्मन लष्कराची कोंडी
सप्टेंबर महिना उजाडेपर्यंत जर्मन लष्कर रशियाच्या हजारो किलोमीटर आत घुसले होते. लाखो रशियन सैनिक मारले गेले होते. जर्मनीचे सेनापती आता मॉस्कोपासून अवघ्या ३०० किलोमीटर अंतरावर होते. त्यांना वाटले की आता काही दिवसांतच मॉस्को पडेल आणि रशिया संपेल.
पण इथे हिटलरच्या प्लॅनमध्ये निसर्गाने आपला भयंकर हस्तक्षेप केला.
रशियाला वाचवण्यासाठी त्यांचा सर्वात मोठा आणि गुप्त मित्र मैदानात उतरला होता, ज्याला रशियन लोक 'जनरल मड' (चिखल) आणि 'जनरल विंटर' (हिवाळा) म्हणतात.
ऑक्टोबर महिन्यात रशियात भयंकर पाऊस सुरू झाला. रशियाचे कच्चे रस्ते दलदलीत आणि चिखलात रूपांतरित झाले. या चिखलाला रशियन भाषेत 'रासपुतित्सा' म्हणतात. या गुडघाभर चिखलात जर्मनीचे अवाढव्य रणगाडे आणि तोफा रुतून बसल्या. जर्मन लष्कराचा वेग अचानक शून्य झाला. त्यांना पुढे जाता येईना.
आणि त्यानंतर नोव्हेंबर-डिसेंबरमध्ये आला रशियाचा महाभयंकर हिवाळा!
तापमान शून्याच्या खाली उणे ४० अंश सेल्सिअस (-40°C) पर्यंत खाली गेले. हिटलरला खात्री होती की रशियावरील हल्ला हिवाळ्यापूर्वीच संपेल, त्यामुळे त्याने आपल्या सैनिकांना हिवाळ्याचे गरम कपडे, बर्फात चालणारे बूट आणि हातमोजे दिलेच नव्हते. जर्मन सैनिक उन्हाळ्याच्या पातळ कपड्यांमध्ये रशियाच्या बर्फाळ थंडीत कुडकुडू लागले.
थंडी इतकी भयंकर होती की जर्मन सैनिकांच्या बंदुका गोठल्या, रणगाड्यांचे इंजिन गोठले, इंधन गोठले. सैनिक रात्री झोपले की सकाळी बर्फाचा गोळा होऊनच उठायचे. हजारो जर्मन सैनिक केवळ थंडीने आणि भुकेने तडफडून मरू लागले.
डिसेंबर १९४१ च्या पहिल्या आठवड्यात जर्मन लष्कराची आघाडीची तुकडी मॉस्कोपासून अवघ्या ३० किलोमीटर अंतरावर पोहोचली होती. काही जर्मन अधिकाऱ्यांना त्यांच्या दुर्बिणीतून मॉस्कोच्या मुख्य इमारतींचे (क्रेमलिन) घुमट दिसत होते. पण ते तिथून एक पाऊलही पुढे टाकू शकले नाहीत. निसर्गाच्या भयंकर प्रकोपाने आणि नव्याने तयार झालेल्या रशियन सैन्याच्या प्रतिहल्ल्याने जर्मन लष्कराला मॉस्कोच्या वेशीवर अक्षरशः गोठवून ठेवले.
ऑपरेशन बार्बारोसा, जे रशियाला अवघ्या तीन महिन्यांत संपवणार होते, ते आता एका महाभयंकर दलदलीत आणि रक्ताच्या सड्यात अडकले होते. रशियाची भूमी आता दोन्ही बाजूंच्या लाखो सैनिकांचे आणि नागरिकांचे रक्त पिऊन लाल झाली होती.
आणि जेव्हा युरोपच्या बर्फाळ भूमीवर हा मृत्यूचा महाभयंकर खेळ सुरू होता, तेव्हा जगाच्या दुसऱ्या टोकाला—प्रशांत महासागरात (Pacific Ocean)—एक दुसराच देश एका अशा हल्ल्याची तयारी करत होता, जो या युद्धाला खऱ्या अर्थाने 'जागतिक महायुद्ध' (World War) बनवणार होता!
