जून १९४४ मध्ये फ्रान्सच्या नॉर्मंडी किनाऱ्यावर अमेरिकन आणि ब्रिटिश लष्कराने यशस्वी घुसखोरी केली होती. आता जर्मनी खऱ्या अर्थाने दोन आघाड्यांवर (Two-front war) अडकला होता. पश्चिमेकडून अमेरिकेचे अत्याधुनिक लष्कर वेगाने पॅरिसकडे येत होते, तर पूर्वेकडून रशियाचे लाल सैन्य (Red Army) सूडाने पेटून बर्लिनच्या दिशेने धडका मारत होते.
जर्मनीचा पराभव आता अटळ आहे, हे जर्मनीच्या सर्व अनुभवी आणि हुशार सेनापतींना समजून चुकले होते. पण हिटलर कोणत्याही परिस्थितीत हार मानायला किंवा तडजोड करायला तयार नव्हता. तो आपल्याच एका काल्पनिक जगात वावरत होता. हिटलरच्या या वेडगळपणामुळे संपूर्ण जर्मनी बेचिराख होईल आणि लाखो जर्मन नागरिक मारले जातील, याची भीती लष्करी अधिकाऱ्यांना वाटू लागली.
यातूनच जर्मन लष्करातील काही अत्यंत वरिष्ठ आणि देशभक्त अधिकाऱ्यांनी एक महाभयंकर निर्णय घेतला. जर्मनीला वाचवण्याचा आता एकच मार्ग उरला होता—हिटलरची हत्या करणे!
**क्लॉस फॉन स्टॉफेनबर्ग आणि 'ऑपरेशन वाल्किरी'चा कट**
या कटाचा मुख्य सूत्रधार होता एका राजघराण्यातील आणि जर्मन लष्करातील अत्यंत शूर अधिकारी—कर्नल क्लॉस फॉन स्टॉफेनबर्ग (Claus von Stauffenberg).
स्टॉफेनबर्ग सुरुवातीला हिटलरचा समर्थक होता. पण आफ्रिकेच्या वाळवंटात लढताना ब्रिटिश विमानाने केलेल्या हल्ल्यात स्टॉफेनबर्ग गंभीर जखमी झाला होता. या हल्ल्यात त्याने आपला एक डोळा, उजवा हात आणि डाव्या हाताची दोन बोटे गमावली होती. रुग्णालयात मृत्यूशी झुंज देताना स्टॉफेनबर्गला जाणीव झाली की हिटलर जर्मनीला विनाशाकडे घेऊन चालला आहे आणि होलोकॉस्टमध्ये ज्यूंवर जे अत्याचार होत आहेत, ते मानवतेसाठी कलंक आहेत.
स्टॉफेनबर्गने हिटलरला मारण्याची आणि नाझी सरकार उलथवून टाकण्याची एक अत्यंत हुशार योजना आखली. या योजनेचे नाव होते—'ऑपरेशन वाल्किरी' (Operation Valkyrie).
वास्तविक पाहता 'ऑपरेशन वाल्किरी' ही हिटलरनेच तयार केलेली एक आपत्कालीन लष्करी योजना होती. जर बर्लिनमध्ये मजुरांनी किंवा परदेशी कैद्यांनी बंड केले, तर जर्मनीच्या 'रिझर्व्ह आर्मी'ने (राखीव लष्कराने) रस्त्यावर उतरून ते बंड मोडून काढायचे आणि सरकारचे रक्षण करायचे, अशी ती मूळ योजना होती.
पण स्टॉफेनबर्ग आणि त्याच्या साथीदारांनी या योजनेत अत्यंत चतुराईने बदल केले. त्यांचा प्लॅन असा होता की: आधी स्टॉफेनबर्ग बॉम्बस्फोट घडवून हिटलरला ठार मारेल. हिटलर मारला गेल्यावर ते जर्मन लष्कराला खोटा संदेश देतील की हिटलरच्या 'एसएस' (SS) अधिकाऱ्यांनीच बंड करून हिटलरला मारले आहे. आणि हे बंड मोडून काढण्याच्या नावाखाली 'ऑपरेशन वाल्किरी' लागू केले जाईल. राखीव लष्कर बर्लिनमध्ये घुसेल, नाझी पक्षाच्या सर्व मोठ्या नेत्यांना (हिमलर, गोबेल्स) अटक करेल आणि सत्तेवर ताबा मिळवेल. त्यानंतर नवीन सरकार अमेरिका आणि ब्रिटनसोबत शांतता करार करेल!
**२० जुलै १९४४: मृत्यूचा तो थरारक दिवस**
हिटलरला मारण्याची जबाबदारी स्वतः स्टॉफेनबर्गने घेतली होती. तो राखीव लष्कराचा प्रमुख अधिकारी असल्यामुळे त्याला हिटलरच्या लष्करी बैठकींना उपस्थित राहण्याची परवानगी होती.
२० जुलै १९४४ रोजी पूर्व प्रशियामधील (आजच्या पोलंडमधील) अत्यंत घनदाट जंगलात असलेल्या हिटलरच्या गुप्त लष्करी मुख्यालयात एक महत्त्वाची बैठक बोलावण्यात आली होती. या मुख्यालयाला 'वुल्फ्स लेअर' (Wolf's Lair - लांडग्याची गुहा) असे म्हटले जायचे.
स्टॉफेनबर्ग आपल्या एका ब्रीफकेसमध्ये (चामड्याच्या बॅगेत) सी-४ जातीची दोन भयंकर स्फोटके आणि टाईम बॉम्ब घेऊन तिथे पोहोचला. दुपारी १२:३० वाजता बैठक सुरू होणार होती. बैठक सुरू होण्यापूर्वी स्टॉफेनबर्ग कपडे बदलण्याच्या बहाण्याने एका बाजूच्या खोलीत गेला. तिथे त्याला त्या बॉम्बचे टायमर ऍक्टिव्हेट (सुरू) करायचे होते.
पण इथे नियतीने पहिला खेळ केला. स्टॉफेनबर्गला फक्त एक डोळा होता आणि डाव्या हाताला फक्त तीन बोटे होती. त्यामुळे त्या अत्यंत लहान आणि कठीण असलेल्या बॉम्बच्या टायमरला ऍसिड कुपीने फोडणे त्याला खूप जड जात होते. त्याने अत्यंत कष्टाने एका बॉम्बचे टायमर सुरू केले, पण तेवढ्यात बाहेरून एक अधिकारी त्याला बोलवण्यासाठी आला. घाईघाईत स्टॉफेनबर्गला दुसरा बॉम्ब बॅगेत टाकताच आला नाही. त्याने तो तसाच आपल्या सहकाऱ्याकडे दिला आणि फक्त एकाच (सुरू केलेल्या) बॉम्बची बॅग घेऊन तो बैठकीच्या खोलीत गेला.
**ओक लाकडाचा पाय आणि मृत्यूची हुलकावणी**
इथे नियतीने हिटलरला वाचवण्यासाठी दुसरा आणि सर्वात मोठा चमत्कार केला.
सहसा हिटलरच्या या बैठका जमिनीखालील एका भक्कम कॉंक्रिटच्या बंकरमध्ये होत असत. पण त्या दिवशी प्रचंड उकाडा असल्यामुळे ही बैठक बंकरमधून हलवून जमिनीवर असलेल्या एका लाकडी झोपडीत (Conference Hut) ठेवण्यात आली होती.
स्टॉफेनबर्ग आत गेला. खोलीत हिटलरसह लष्कराचे सुमारे २४ मोठे अधिकारी एका महाकाय ओक (Oak) लाकडाच्या टेबलाभोवती उभे होते. स्टॉफेनबर्गने आपली बॉम्ब असलेली ती बॅग बरोबर हिटलरच्या पायाजवळ, टेबलाखाली ठेवली. बॉम्ब फुटायला आता फक्त १० मिनिटे बाकी होती!
काही मिनिटांनंतर स्टॉफेनबर्ग 'मला एक महत्त्वाचा फोन आला आहे' असा बहाणा करून गुपचूप त्या खोलीतून बाहेर पडला आणि आपली गाडी घेऊन विमानतळाकडे निघाला.
स्टॉफेनबर्ग बाहेर गेल्यावर, तिथे उभ्या असलेल्या 'कर्नल हेंज ब्रँड्ट' या अधिकाऱ्याला नकाशा पाहण्यासाठी टेबलावर झुकायचे होते. पण त्याच्या पायाला स्टॉफेनबर्गची ती बॅग अडकत होती. त्याने ती बॅग पायाने ढकलली आणि त्या टेबलाच्या एका अत्यंत जाडजूड ओक लाकडाच्या पायाच्या पलीकडे (हिटलरच्या विरुद्ध बाजूला) सरकवून ठेवली.
दुपारी ठीक १२ वाजून ४२ मिनिटे झाली... आणि एक महाभयंकर स्फोट झाला!
स्फोताचा आवाज इतका भयंकर होता की ती संपूर्ण लाकडी इमारत उध्वस्त झाली. छताचे लाकूड, काचा आणि माणसांचे तुकडे हवेत उडाले. दूरवरून हा स्फोट पाहणाऱ्या स्टॉफेनबर्गला १०० टक्के खात्री पटली की या स्फोटातून कोणीही, अगदी हिटलरही जिवंत वाचू शकत नाही. तो लगेचच विमानात बसला आणि सत्तापालट करण्यासाठी बर्लिनला उडून गेला.
पण... हिटलर वाचला होता!
त्या जाडजूड ओक लाकडाच्या पायाने स्फोटाची बहुतांश ताकद स्वतःवर झेलली होती. तसेच, बैठक लाकडी झोपडीत असल्यामुळे स्फोटाची ऊर्जा भिंती तोडून बाहेर निघून गेली. जर ती बैठक कॉंक्रिटच्या बंकरमध्ये असती, तर आतला एकही माणूस वाचला नसता.
या स्फोटात ४ जर्मन अधिकारी मारले गेले. हिटलरचे कपडे फाटून चिंध्या झाले होते, त्याचे कानाचे पडदे फाटले होते आणि पायाला भाजले होते... पण तो जिवंत होता!
**बर्लिनमधील गोंधळ आणि कटाचा अंत**
तिकडे बर्लिनमध्ये स्टॉफेनबर्गने पोहोचताच 'ऑपरेशन वाल्किरी' लागू केले. लष्कराने शहराचा ताबा घ्यायला सुरुवात केली. पण काही तासांतच हिटलर जिवंत असल्याची बातमी रेडिओवरून बर्लिनमध्ये पोहोचली.
ही बातमी ऐकताच जे अधिकारी स्टॉफेनबर्गला साथ देत होते, ते भीतीने मागे हटले. राखीव लष्कराने आपला निर्णय बदलला. काही तासांतच हा संपूर्ण कट कोसळला. रात्री उशिरा स्टॉफेनबर्ग आणि त्याच्या प्रमुख साथीदारांना लष्कराच्या मुख्यालयातच अटक करण्यात आली.
हिटलरला स्वतःच्याच लष्करी अधिकाऱ्यांनी मारण्याचा प्रयत्न केल्याचे ऐकून हिटलर संतापाने आणि रागाने अक्षरशः वेडा झाला होता. त्याने आदेश दिला की या बंडखोरांना कोणतीही दया दाखवू नका. त्याच रात्री स्टॉफेनबर्ग आणि त्याच्या ३ साथीदारांना लष्कराच्या मुख्यालयाच्या अंगणात नेण्यात आले आणि गोळ्या घालून ठार मारण्यात आले. मरण्यापूर्वी स्टॉफेनबर्गने "पवित्र जर्मनी अमर राहो!" अशी शेवटची गर्जना केली.
**हिटलरचा भयंकर सूड**
या घटनेनंतर हिटलरचा लष्करावरील आणि माणसांवरील उरलासुरला विश्वासही उडाला. तो अत्यंत संशयी आणि हिंस्र बनला. त्याने 'गेस्टापो' (गुप्त पोलीस) ला आदेश दिला की या कटात सामील असलेल्या प्रत्येकाला शोधून काढा.
पुढचे काही महिने जर्मनीमध्ये अटकसत्र आणि फाशीचा भयंकर खेळ चालला. तब्बल ७,००० पेक्षा जास्त लष्करी अधिकारी आणि नागरिकांना अटक करण्यात आली. हिटलरने क्रूरतेची सर्व सीमा पार केली. त्याने आदेश दिला की या बंडखोरांना साधी फाशी देऊ नका, तर त्यांना कत्तलखान्यातील मांसाच्या आकड्यांवर (Meat Hooks) 'पियानोच्या तारांनी' गळफास देऊन मारा! यामुळे ते तडफडून अत्यंत वेदनादायक मृत्यू मरत असत. या अमानुष फाशीचे शूटिंग केले गेले, जेणेकरून हिटलर ते व्हिडिओ पाहून आनंद घेऊ शकेल. या सूडचक्रात सुमारे ५,००० लोक मारले गेले.
याच कटाच्या संशयावरून जर्मनीचा सर्वात हुशार आणि लोकप्रिय सेनापती 'जनरल एर्विन रोमेल' (डेझर्ट फॉक्स) यालाही हिटलरने आत्महत्या करण्यासाठी सायनाईड (विष) खाण्यास भाग पाडले.
ऑपरेशन वाल्किरी फसला होता. हिटलरला वाचवणाऱ्या त्या ओक लाकडाच्या पायाने जर्मनीच्या विनाशावर शिक्कामोर्तब केले होते. मृत्यूच्या दाढेतून वाचल्यामुळे हिटलरला पुन्हा एकदा वाटू लागले की देव त्याच्या पाठीशी आहे आणि तो अजिंक्य आहे.
याच वेडगळ आत्मविश्वासातून हिटलरने आता पश्चिमेकडून येणाऱ्या अमेरिकन लष्करावर एक अत्यंत भयंकर आणि शेवटचा हल्ला करण्याची योजना आखली, ज्याने युरोप पुन्हा एकदा रक्ताच्या थारोळ्यात बुडणार होता!
